Tarihçe

Türkiye, “EÇGB’ye Entegre Yaklaþým”ýn uygulanacaðý 1. Aþama ülkeler arasýnda yer almaktadýr. Bu konuda Türkiye’nin seçilmiþ olmasýnýn nedeni, 1990’ýn baþýndan itibaren devam etmekte olan Erken Çocukluk Geliþimi ve Okul Öncesi etkinlikleridir. Etkinlikler, temel olarak T.C.H-UNICEF PROGRAMI (1991-1996) çerçevesinde baþlatýlmýþ olup, ilgili tüm saðlýk, beslenme ve eðitim etkinliklerini EÇB-YBG’nin ön aþamalarý için entegre etme teþebbüsüyle, halen yürürlükte olan 1997-2000 Program Döneminde devam etmektedir. Yeni Ülke Programý EÇGB’yi, edinilen tecrübeler doðrultusunda, 2001-2005 yýllarýnda daha entegre bir þekilde teþvik etmektedir.

Erken Çocukluk Geliþimi ve Eðitim (EÇG-1991-1998)

EÇG’nin hedefleri:

• Türkiye’de, mevcut merkez-temelli okul öncesi modeline alternatif olarak, aile ve topluluk temelli EÇG modelleri sunulmalýdýr.
• Anne (bakýc) ve çocuðun, her ikisini de zorlayan etkinlikte bir araya gelmelerini saðlayan EÇG programlarý geliþtirilmelidir.
• Temel EÇG bilgilerinin tüm ailelere, özellikle de risk altýndakilere ulaþmasýnýn saðlanmasý için medyanýn ve resmi olmayan kanallarýn kullanýlmasý.
• Ýhtiyaç içinde olan ve mevcut hizmetlerin kapsamadýðý çocuklarýn ve ailelerin kapsanmasý için en uygun ve maliyet açýsýndan en etkili EÇG modelleri denenmelidir.
• Türkiye’de EÇG’ye iliþkin Ulusal Politikalarýn daha çok, topluluk-aile temelli, yaygýn EÇGB modellerine dönüþtürülmesi için yardým edilmelidir.

Etkinlikler:

Yukarýda belirtilen EÇG’ye iliþkin hedeflerin gerçekleþtirilmesi için 1991-1998 döneminde planlanmýþ ve gerçekleþtirilmiþ olan etkinlikler üç baþlýk altýnda toplanabilir;

1. Tanýtým Faaliyetleri: En çok ihtiyaç içinde olanlara ulaþýlabilmesi için alternatif EÇG programlarýna iliþkin araþtýrma gezileri, seminerler, konferanslar, televizyon tartýþma programlarý düzenlenmesi. Bu baþlýk altýnda seçilmiþ olan ve gerçekleþtirilen etkinlikler þunlardýr:

- Farklý EÇG Modelleri üzerine Seminer(Davet edilen konuþmacýlar; Bob Myres ve High Scope) 1990. Bu seminer, çocuklarýn ve ana babalarýn geliþimsel ihtiyaçlarýnýn ele alýnmasýna iliþkin farklý modellerin ve program stratejilerinin tartýþýlmasý için bir platform oluþturmuþtur. Ev, topluluk ve merkez temelli EÇG modelleri ve bunlarýn Türkiye’de mümkün olan uygulamalarý, akademisyenler ve Milli Eðitim Bakanlýðýndan EÇG uygulayýcýlarý ile görüþülmüþtür. Seminer tutanaklarý Ýngilizce ve Türkçe olarak yayýnlanmýþ ve geniþ bir kitleye daðýtýlmýþtýr (Erken Çocukluk Geliþiminde Farklý Modeller, editör: Sevda Bekman, Unicef Türkiye, Ankara 1991).

- Üst düzey devlet yetkililerinin Kolombiya ve Venezuella’ya yaptýklarý Araþtýrma Gezisi 1991 yýlýnda Hogares ve Escuela Nueva ziyaret edilmiþtir.

- Üst düzey devlet yetkilileri ve Üniversite ile Politika Geliþtirme Semineri1994. Çok amaçlý okul öncesi eðitim merkezlerinin, topluluk ve merkez temelli EÇG programlarýný birleþtirecek þekilde kavramsallaþtýrýlmasýna yol açmýþtýr.

Teknik Destek Saðlanmasý 1992 ve 1997 yýllarýnda gerçekleþtirilen Ulusal Sempozyumlar ve 1995 yýlýndaki Okul Öncesi Eðitimi Ulusal Konseyi için.

Anne Eðitim Programlarý: 1991’de MONE Yaygýn Eðitim Genel Müdürlüðü ve Üniversitelerin ortak çalýþmalarý sonucu baþlatýlmýþ olup, 1996’dan beri Hükümetin resmi hizmet-içi eðitim programlarýndan biri olarak devam ettirilmektedir. Hedefleri benzer, fakat izleyici kitlesi farklý olan iki program bulunmaktadýr:

1. Anne Çocuk Eðitim Programý, anneler ve altý yaþýndaki çocuklarý için tasarlanmýþtýr. Bu programýn ana hedefi, annelerin etkin katýlýmýyla çocuklarýn biliþsel
geliþimlerine yardýmcý olmaktýr. Program halen Anne Çocuk Eðitim Vakfý (AÇEV) ile MEB eþgüdümünde yürütülmektedir.

2. 0-4 yaþ grubu için Anne Eðitim Programý, UNICEF’in de sýnýrlý düzeyde finansal ve teknik katkýlarýyla birlikte, doðrudan MEB’nýn sorumluluðu altýndadýr.
Bu program, çocuða en yakýn bakýcýnýn, doðumdan itibaren çocuða, “olanak tanýyan” bir ortam yaratabilmesi için çalýþmaktadýr. 0-4 yaþ grubu için Anne Eðitim
Programý, Daha Ýyi Ana Babalýk Giriþimi filmleriyle zenginleþtirilmiþtir (DÝABG – Video temelli Ana Baba Eðitim Programý).

Çocuk Eðitici Programý (Gündüz Evde), (Anne Eðitim Programý materyalleri ve teknikleri kullanýlarak) evlerinde veya çocuðun evinde gündüz bakýcýlýk yapmak isteyen kadýnlarýn eðitilmeleri için yine MEB ÇYE-UNICEF ve Üniversite tarafýndan baþlatýlmýþtýr. Program halen, MEB tarafýndan Çalýþma Bakanlýðý ile birlikte ülke çapýnda yürütülmektedir. Bugüne kadar 1000’in üzerinde bakýcý eðitilmiþtir. Kurs, “kadýnlar için gelir getirici beceriler” saðladýðý için yoðun talep altýndadýr.

(Daha Ýyi Ana Babalýk Giriþimi DÝABG –Video temelli Ana Baba Eðitim Programý) – Video temelli Ana Babalýk; Yönlendiriciler için bilgilendirme kaðýtlarý, MEB-UNICEF Türkiye, Ankara 1999): Bu etkinlik, MEB Okul Öncesi Eðitim Genel Müdürlüðü ve ÇYE ile iþ birliði içerisinde, Nisan 1993’te baþlatýlmýþtýr. Çocuðun doðum öncesinden 8 yaþýna kadar olan geliþimini kapsayan 2 saatlik videolar ve yönlendiriciler için bilgilendirme kaðýtlarý hazýrlanmýþtýr. Filmler, aþaðýda sýralanan þekillerde kullanýlmaktadýr:

- Anne eðitim programýna entegrasyon

- Bölge temelli kýrsal kadýn/anne eðitim programý

- Kadýnlar ve eðitime iliþkin televizyon programlarý

- Hizmet öncesi ve içi EÇG öðretmen eðitimi

Çok amaçlý EÇGVE Merkezleri Giriþimi (El Ele, Küçükçekmece Okul öncesi Eðitim Merkezi, MEB-UNICEF Türkiye, Eylül, 1998 Ankara): Bu model, MEB Okul Öncesi Eðitim Genel Müdürlüðü ile iþbirliði içerisinde, MEB’nin “kurumsal okul öncesi eðitim modeli”ne zarar vermeden hizmetleri, toplumun EÇGB ihtiyaçlarýna cevap vermek için geliþtirilmiþtir. Ýstanbul’da Küçükçekmece Belediyesi tarafýndan baþlatýlan ve Vali, ilçe eðitim müdürü, özel teþebbüs, ana babalar ve Üniversite tarafýndan desteklenmiþ olan model bu türdeki ilk örnektir. Son iki yýl içerisinde aþaðýda sýralanan etkinlikler gerçekleþtirilmiþtir:

- Dar gelirli, çalýþan annelere yönelik düþük maliyetli ve kaliteli gündüz bakýmý

- Ana baba eðitim seminerleri

- Okuma yazma kurslarý

- Aile rehberliði

- Oyuncak atölyeleri (ana babalarýn/yetiþkinlerin geri dönüþümlü materyallerden oyuncak yapmayý ve yetiþkin-çocuk etkileþiminin ve geliþimin zenginleþtirilmesi için çocuklarla nasýl
oynayabileceklerini, oyuncaklarý bu konuda nasýl kullanabileceklerini öðrenmeleri için) Belediyenin benzin ve þoförünü temin ettiði, özel bir þirket tarafýndan baðýþlanmýþ olan iki kreþ
otobüsü, 5 yaþýndaki çocuklarýn kreþ deneyimini yaþamalarý ve ana babalarýna aile rehberliði saðlamalarý amacýyla, ilçenin uzak noktalarýný ziyaret etmiþtir. Bu etkinlik, Ankara’nýn yoksul
bir yerleþim alanýnda tekrarlanmaktadýr.

3. EÇG’nin Deðerlendirilmesi ve Ýzlenmesi:

Bu etkinliklerin uygulanýmý süresince bir dizi araþtýrma, izleme ve deðerlendirme çalýþmalarý gerçekleþtirilmiþtir:

• EÇG’de Ýhtiyaç Araþtýrmasý a) Urfa, Diyarbakýr, Adýyaman ve Bayburt illeri, 1991 (Erken Çocukluk Geliþiminde Ýhtiyaç Deðerlendirmesi, yayýnlanmamýþ araþtýrma raporu, MEB-UNICEF Türkiye, 1992) b) Küçükçekmece’de Ýhtiyaç Deðerlendirmesi , 1994 ( Küçükçekmece Ýlçesi’nde Okul Öncesi Eðitime iliþkin Ýhtiyaç Deðerlendirmesi , yayýnlanmamýþ araþtýrma raporu, MEB-UNICEF Türkiye,1994) c) Keçiören’de Ýhtiyaç Deðerlendirmesi , 1997 (Keçiören Ýlçesi’nde Okul Öncesi Eðitime iliþkin Ýhtiyaç Deðerlendirmesi yayýnlanmamýþ araþtýrma raporu, MEB-UNICEF Türkiye,1998). Tüm bu deðerlendirmeler EÇG etkinliklerinin, ana babalara “olanak tanýyan” bir ortam yaratabilmesi için ilk ve öncelikli olarak evde baþlamasý gerektiði gerçeðini göstermiþtir. Bu deðerlendirme çalýþmalarý yaþam, büyüme ve çocuðun psiko-sosyal-biliþsel geliþimi arasýndaki sinerjiyi de net bir þekilde ortaya koymuþtur.

• Anne Eðitim Programý (0-4 yaþ) Etki Analizi 1995 ‘de annelerin bebeklerine doðumdan itibaren daha uyarýcý, saðlýklý ve güvenli öðrenim ortamlarý yaratabildiklerini kanýtlamýþtýr.

Halen yürürlükte olan T.C.H-UNICEF 1997-2000 Ýþbirliði Programý ve Yarý Dönem Ýncelemelerinin Önerileri, EÇGB için entegre programlama ve saha uygulamalarýný teþvik etmiþtir. Çocuk Haklarý Perspektifi ve CEDAW dahilinde bu tür bir entegrasyon, tüm projeler ve ilgili etkinlikler için geçerlidir. Bu baðlamda ve Türkiye’nin saha denemesi kapsamýnda Aþama 1 Ülkeleri’nden biri olmasý göz önünde bulundurulduðunda, EÇGB Türkiye’deki entegre programlamaya sadece þimdiki dönem için deðil, ayný zamanda bir sonraki Program Dönemi (2001-2005) için de bir vesile olacaktýr.

Yürürlükte olan Ýþbirliði Programý (ÝP), Yarý Dönem Ýncelemesi (Eylül 1998) ve EÇGB Strateji Kaðýdý çerçevesinde aþaðýda belirtilen stratejiler ve eylemler halen yürütülmektedir:

Sivil Toplum Seferberliði

Sivil Toplum Örgütleri, medya ve Üniversite öðrencileri ile yakýn çalýþma içerisinde,

- Türkiye’de çocuklara daha etkin hizmet saðlayabilmek için, entegre EÇGB’nin önemine iliþkin bilincin geliþtirilmesine;
- Çocuðun günlük hayatýnda etkin rol alan aileler, hizmet verenler ve diðer kiþilere temel EÇGB bilgileri saðlanmasýna yönelik özel amaçlý iþitsel-görsel araçlarýn oluþturulmasýna yönelik
etkinlikler halen yürütülmektedir.

Kýr ve Kent Farklýlýklarýn Azaltýlmasý

Bu program ve ilgili proje etkinlikleri, entegre EÇGB’nin yerel düzeyde teþvik edilmesine yönelik olarak saðlýk, beslenme, eðitim ve çevresel iyileþme (su ve sanitasyon) etkinliklerini birleþtirecektir. Bölge temelli proje köylerinde bulunan bini aþkýn anne bu sene “anne eðitim programlarý”na baþlamýþtýr. Bu anneler, bebekleri henüz doðmadan baþlayýp çocuklarý 5 yaþýný dolduruncaya deðin çocuklarýnýn yaþamý, büyümesi ve sosyal/biliþsel geliþimleri için çocuklarýna nasýl BAKIM vereceklerini öðrenmeye devam edeceklerdir. Bu etkinliðe iliþkin ilk deðerlendirme Haziran 2000’de gerçekleþtirilecektir.

Sosyal Araþtýrma ve Ýzleme

Programýn aþaðýda sýralanmýþ olan projeleri, entegre EÇGB ile ilgili ve EÇGB için kullanýma hazýr araþtýrma tasarýmlarý saðlamaya yönelik gerekli uyarlamalarý gerçekleþtirmiþtir.

ÇHS ve UEP bilgi aðýnýn izlenmesi, a) EÇGB için temel verilerin saðlanmasýna ve b) EÇGB etkinliklerinin niteliksel ve niceliksel olarak deðerlendirilmesi ile ilgili diðer araþtýrma ihtiyaçlarýnýn belirlenmesine yönelik göstergeleri içermektedir.

Beslenme bilgileri ve saðlýk gözlem projesi, Kýrsal Alanda Farklýlýklarý Azaltmasýna Destek Projesi ile birlikte, Van ve Yozgat köylerinde devam etmekte olan beslenme ve saðlýk eðitimi etkinliklerini gözden geçirmiþ ve çocuklarýn yaþam, büyüme ve psiko-sosyal-biliþsel geliþimlerine katkýda bulunmak için BAKIM (P.L Engle, Bakým Giriþimi: Beslenme Bakýmýnýn Ýyileþtirilmesine Ýliþkin Deðerlendirme, Analiz ve Eylem; New York, UNICEF 1997) öðesini de eklemiþtir.

Planlama ve Politika Geliþtirme

Genel olarak EÇGB stratejisi, ilgili benzer taraflarca birlikte düzenlenen farklý platform ve toplantýlarda yapýlan planlama ve politika geliþtirmeye iliþkin görüþmelere katkýda bulunmaktadýr. Bu genel baðlamda, ilgili projeler aþaðýdaki etkinlikleri gerçekleþtirmiþtir:

Çocuk Yaþam Projeleri’nin entegre bir parçasý olarak EÇGB: Güvenli Annelik Projesinin, ana babalarýn kendilerini ana babalýða hazýrlamalarýna destek olma ve yeni doðmuþ bebeklerine nasýl bakým saðlayacaklarýný öðretme konularýnda saðlayacaðý yararlar çoktur. Türkiye’nin ayný zamanda ÇHEY (Çocuk Hastalýklarýnýn Entegre Yönetimi) için de bir Pilot Ülke olmasý ve Saðlýk Bakanlýðýnýn bu ortak UNICEF-WHO giriþiminde aktif rol alýyor olmasý sevindiricidir. Dolayýsýyla, EÇGB’nin ÇHEY’in tamamlayýcý bir unsuru haline gelerek bu iki projenin birbirine destek olacaðý beklenmektedir.

Çocuk Geliþim ve Eðitim Projesi, Erken Çocukluk Geliþiminde Bakým’ýn teþvik edilmesinde temel noktayý oluþturmuþtur. Proje, 1999 Çalýþma Planýnda hedef ve stratejilerini, EÇGB Strateji Kaðýdý çerçevesinde tekrar gözden geçirip düzeltmiþtir. Proje, etkinliklerini insan geliþimine “yaþam döngüsü” yaklaþýmýyla tasarlamýþtýr (Berly Levinger,Ýnsan Geliþiminde Kritik Dönüþümler, Washinton DC Dünya Bankasý, 1997). Bu yaklaþým, aþaðýda açýklanan biçimde daha da geliþtirilmiþtir:

- Erken çocukluk dönemi: proje, çocuklarýn temel saðlýk ve beslenme ihtiyaçlarýnýn karþýlanmasýný saðlayacaktýr. Proje ayný zamanda çocuklarýn, doðumdan örgün eðitime yerleþtirilinceye deðin psiko-sosyal olarak uyarýlmalarýný saðlayacak ve bu yönde etkinlikler tasarlayacaktýr. Burada güvenilen temel nokta, bir yandan çocuðun psiko-sosyal geliþimi alanýnda daha doðrudan destek saðlarken diðer yandan da öteki projelerin saðlýk ve beslenme etkinlikleriyle birlikte çalýþmaktýr. Daha büyük çaplý bir planlama için, Program 2 ile iþbirliði içerisinde çocuða entegre EÇGB hizmetlerinin doðrudan verildiði alternatif yollar aranacak ve önerilecektir.

- Ara çocukluk dönemi: proje ayný zamanda, kýz ya da erkek, tüm çocuklarýn ilkokula katýlýmýný ve temel yaþam becerileri edinmelerini saðlayacaktýr. 6-14 yaþ grubuna yönelik etkinliklerde temel kaygý, kýrsal köy okullarý ve kentlerde gecekondu bölgeleri baþta olmak üzere, sýnýf içi öðrenimde kalitenin arttýrýlmasý üzerinedir.

- Ergenlik ve hayat boyu öðrenim: Bu yaþam döngüsünün, entegre EÇGB etkinliklerinin savunuculuðu, tasarýmý ve uygulanmasýnda gençliðin aktif olarak ortak olabileceði dönemidir. Kýzlarýn ve erkeklerin örgün, yaygýn ve enformal öðrenim yollarýyla ana baba olmaya hazýrlandýklarý zaman dilimidir. Böylece gençlik gruplarý, sivil toplum ve ana babalar, çocuðun doðumundan itibaren genç ana babalarýn katýlýmýný saðlayarak ve çocuklarýný okul yýllarýna hazýrlamalarýnda, onlarla beraber çalýþarak EÇGB’in aktif ortaklarý olacaklardýr. Dolayýsýyla ana babalar ve daha geniþ ölçüde toplum, okulun da aktif ortaklarý olacaklardýr.

Ana babalarýn ve küçük çocuklara bakým veren diðer yetiþkinlerin yaþam, büyüme ve geliþme için daha iyi bakým konusunda yönlendirildiði varsayýldýðýnda, risk altýndaki ve zor durumdaki çocuklarýn oraný düþecektir. Ancak, koruyucu evlerde, kurumlarda ve risk altýndaki ailelerde bulunan çocuklarýn durumunda geliþmenin gecikmesi mümkündür. Entegre EÇGB, bu çocuklarýn ve onlara bakým veren en yakýn kiþilerin ihtiyaçlarýný gözleyecektir. Bu baðlamda Proje, özel korunma gereksinimi olan çocuklarýn kaliteli EÇGB hizmetlerine eriþimini a) yaþam, büyüme ve psiko-sosyal geliþime yönelik bakýmýn teþvik edilmesi; b) EÇGB hizmetlerinin belirli bir kalite seviyesinde tutulabilmesi için bakýcýlarýn eðitimi ile saðlayacaktýr.

1999-2000 Deprem Etkilenen Çocuklar için Yeniden Yapýlanma Planýnda EÇGB

1999 yýlýnda yýkýcý depremler Türkiye’yi iki kez vurmuþ; binlerce insaný evsiz ve çocuklarý ana babasýz býrakmýþtýr. UNICEF’in hazýrladýðý Depremden Etkilenen Çocuklar için Yeniden Yapýlanma Planýnýn ana etkinliklerinden biri de hamile ve emzirmekte olan annelere acil BAKIM, bebek ve çocuklara saðlýk ve beslenme konularýnda gözlem ve 0-6 yaþ grubu için kreþ ve gündüz bakým merkezleri saðlayan Çocuk Dostu Mekanlarýn sunulmasýný içeriyordu. Þu anda, UNICEF prefabrik kentlerde 40 gündüz bakým merkezini donatmýþ durumdadýr. Bu merkezlerin bir diðer amacý da ana babalara etkili Ana Babalýk konusunda öðrenme fýrsatlarýnýn tanýnacaðý bir “topluluk ruhu” yaratmaktýr. Mevcut olan, Daha Ýyi Ana Babalýk video film ve materyalleri ile Anne Eðitim Programlarýnýn yaz boyunca uygulanmasý planlanmaktadýr.

Sonuç ve Sonraki Adýmlar

Sonuç olarak, entegre EÇGB yaklaþýmý bir bütün olarak insan geliþimi için “olanak tanýyan” bir ortam yaratýlmasý yönünde tüm sektörlerin iþbirliði ve eþgüdümü için yeni cepheler açmaktadýr. Bu durum çocuklar, ana babalar/bakým verenler, hizmet sunanlar ve politika üretenler için sürekli olarak yeni öðrenme fýrsatlarý ve aþýlmasý gereken engeller getirmektedir. Engellerin aþýlmasý için Türkiye’de entegre EÇGB doðrultusunda atýlacak olan sonraki adýmlar þunlardýr:

- Saðlýk ve Eðitim Bakanlýklarý, Üniversiteler ve Sivil Toplum Kuruluþlarýnýn ilgili sektörlerinden oluþan Sektörler Arasý EÇGB’nin oluþturulmasý. Bu adým, 5-8 Haziran’da gerçekleþecek olan EÇGB seminerinde sonuçlandýrýlacaktýr.

- BAKIM usullerinin olumlu ve olumsuz etkilerini belirleyerek “risk” altýnda bulunan sosyo-kültürel çevrelerde EÇG’nin olasý müdahalesine iþaret edecek olan katýlýmcý eylem araþtýmasý(laýý) tasarlanmasý (2000 yýlýnýn ortasýna kadar).

- Van ve Yozgat’ta bulunan bölge temelli proje alanlarýnda Anne Eðitim Programlarý ve deðerlendirme çalýþmalarýnýn baþlatýlmasý. Bu etkinlik halen devam etmektedir.

- Sonuçlar, EÇGB müdahale stratejilerine iliþkin önerilerle birlikte belgelendirilmelidir (2000 yýlýnýn sonuna kadar).

- Geçerli 2001-2005 Ülke Programý Hazýrlama Sürecinde (ÜPHS) EÇGB’nin bir “öncelik” olarak yer almasý (halen devam etmekte).

- Durum Analizi

- Ülke Notu

- Program Hazýrlama

- Deðerlendirmenin Ýzlenmesi (Yýllýk incelemeler, Yarý Dönem Ýncelemesi ve Son Deðerlendirme)

- Ülkede ulusal ve toplumsal düzeylerde entegre EÇGB’ye yönelik daha kapsamlý politika oluþturulmasý ve planlanmasýnýn savunulmasý (halen devam etmekte).

- EÇGB’nin, bu alanda kariyer sahibi olmak isteyenlere göre uyarlanmýþ bir lisans/lisansüstü Akademik Program kursu olarak tasarlanmasý. EÇGB’ye iliþkin bir lisansüstü ders (3 kredilik) Hacettepe Üniversitesi Rektörlüðü tarafýndan tasarlanmýþ ve onaylanmýþtýr. Çocuk Geliþimi Bölümü bu dersi Eylül 2000 tarihinde baþlatacaktýr. Ders, Türkiye’de EÇGB’nin temel unsurlarýnýn daha da geliþtirilmesinin yanýnda Çocuk Geliþim uzmanlarýna yönelik hizmet öncesi eðitim kurslarý da saðlayacaktýr.