Tarih: 05.10.1999

Devlet İstatistik Enstitüsü 1995 yılından itibaren yıllık zaman dilimleri ile "Belediye Çevre Envanteri" projesini yürütmektedir.

Araştırmanın amacı; Türkiye’de tüm belediyelerde içme-kullanma suyu şebekesi, kanalizasyon şebekesi, arıtma tesisleri; katı atık hizmeti, katı atık bertaraf tesislerinin mevcut durumu ile ilgili verilerin derlenmesidir.

1995 yılı Belediye Çevre Envanteri araştırmasından elde edilen sonuçlara göre içme kullanma suyu ve kanalizasyon şebekeleri ve arıtma tesisleri ile hizmet edilen belediye nüfusunun toplam Türkiye nüfusu içindeki yüzde oranları aşağıda verilmiştir.

1995 yılında içmesuyu şebekesi ile hizmet edilen belediye nüfusunun Türkiye nüfusu içindeki payı %68,78, belediye nüfusu içindeki payı ise %90,26 olarak tesbit edilmiştir. İçmesuyu arıtma tesisleri ile hizmet edilen belediye nüfusunun Türkiye nüfusu içindeki payı %28,66, toplam belediye nüfusu içindeki payı ise %37,61 olarak hesaplanmıştır ( Tablo 1).

Benzer değerlendirme kanalizasyon şebekesi ve arıtma tesisleri için yapıldığında; kanalizasyon şebekesi ile hizmet edilen belediye nüfusunun Türkiye nüfusu içindeki payı %54,58, belediye nüfusu içindeki payı %71,62 olarak bulunmuştur. Atıksu arıtma tesisleri ile hizmet edilen belediye nüfusunun Türkiye nüfusu içindeki payı %9,71 ve toplam belediye nüfusu içindeki payı ise %12,75 olarak belirlenmiştir (Tablo 1).

1995 yılı Belediye Çevre Envanteri anketi uygulanan belediyelerden 2056 belediyede 43,2 milyon nüfusa içmesuyu şebekesi ile hizmet verildiği tesbit edilmiştir(Tablo 4).

İçmesuyu sistemlerine göre belediye nüfusu incelendiğinde; belediye nüfusunun %93,25’i (2056 belediye) içmesuyu ihtiyacını içmesuyu şebekesinden, %4,75’i (530 belediye) kuyudan, %0,66’sı (250 belediye) halk çeşmesinden, %0,45’i (87 belediye) kaynaktan karşılamaktadır (Tablo 4).

İçmesuyu şebekesi ile hizmet verilen belediye nüfusu, nüfus gruplarına göre değerlendirildiğinde; içmesuyu hizmeti verilen toplam nüfusun %13,05’i 1-10000 nüfus grubunda, %17,77’si 10001-50000 nüfus grubunda, %11,17’si 50001-100000 nüfus grubunda, %20,36’sı 100001-500000 nüfus grubunda, %4,53’ü 500001-1000000 nüfus grubunda, %16,14’ü 1000001-5000000 nüfus grubunda ve %16,59’u 5000000 ve daha fazla nüfus grubunda yer almaktadır (Tablo 4).

Araştırma kapsamında anket uygulanan belediyeler incelendiğinde 2201 belediyeden 1419’unda nüfusun %100’ ü içmesuyu ihtiyacını içmesuyu şebekesinden, 69‘unda kuyudan ve 56’sında diğer kaynaklardan karşılamaktadır.(Tablo 3).

1995 yılında Belediye Çevre Envanteri araştırmasının içme kullanma suyu soru kağıdı değerlendirmeleri sonucu 2056 belediyenin 3938,5 milyon m³ su temin ettiği belirlenmiştir. 1069 belediye 1564,6 milyon m³ suyu (toplam temin edilen suyun %39,73’ü) kuyudan, 1292 belediye 993,2 milyon m³ suyu (toplam temin edilen suyun %25,22’si) kaynaktan, 66 belediye 998,2 milyon m³ suyu (toplam suyun %25,09’u) barajdan, 10 belediye 275,7 milyon m³ suyu (toplam suyun %7’si) gölden, 67 belediye 109,7 milyon m³ suyu (toplam suyun %2,79’u) akarsudan ve 12 belediye de 7 milyon m³ suyu (toplam temin edilen suyun %0,18‘i) göletten temin etmiştir (Tablo 5-6).

Türkiye’de ilk içmesuyu arıtma tesisi 1926 yılında 11 milyon m³/yıl kapasite ile kurulmuştur.1932 yılında tesis sayısı 2’ye, toplam kapasite 36 milyon m³/yıl’a, 1990 yılında tesis sayısı 30’a, toplam içmesuyu arıtma kapasitesi 1469 milyon m³/yıl’a, 1995 yılında tesis sayısı 68’e, toplam içmesuyu arıtma kapasitesi 2030 milyon m³/yıl’a ve 1997 yılında ise tesis sayısı 81’e, toplam kapasite de 2102 milyon m³/yıl’a arttırılmış bulunmaktadır (Tablo 7).

Enstitü yıllık Belediye Çevre Envanteri araştırmaları ile özellikle belediyelerdeki toplam kurulu içmesuyu arıtma tesisi kapasitesi ve arıtılan içmesuyu miktarını tesbit etmeyi hedeflemektedir (Tablo 7).

1995 yılı sonuna kadar belediyelerde 2030 milyon m³ yıllık kapasiteye sahip 68 içmesuyu arıtma tesisinin işletmeye girdiği belirlenmiştir. 68 içmesuyu arıtma tesisinin 29’u 117 milyon m³ yıllık kapasite ile fiziksel 38’i 1912,5 milyon m³ yıllık kapasite ile konvansiyonel ve 1’i ise 505 bin m³ yıllık kapasite ile gelişmiş içmesuyu arıtma tesisidir (Tablo 8).

1995 yılında 2030 milyon m³/yıl toplam mevcut içmesuyu arıtma tesisi kapasitesi olmasına rağmen 1995 yılında temin edilen toplam suyun (3938,5 milyon m³) yalnızca %29,22’sinin (1151 milyon m³/yıl) arıtılmış olduğu hesaplanmıştır (Tablo 8).

Toplam arıtılan içmesuyunun (1151 milyon m³/yıl) %5,69’u (65,5 milyon m³/yıl) fiziksel arıtmaya, %94,34’ü (1086 milyon m³/yıl) konvansiyonel arıtmaya tabi tutulmuştur. Kurulmuş olan 1 adet gelişmiş içmesuyu arıtma tesisinin ise 1995 yılında işletilmediği tespit edilmiştir (Tablo 8).

Belediye nüfusunun %74’ünün atıksularını (1285 belediye) kanalizasyon şebekesine, %24,97’sinin (1940 belediye) foseptiğe, %0,96’sının (120 belediye) zerzemine, %1,13’ünün (5 belediye) ise diğer kanalizasyon sistemlerine verdiği belirlenmiştir. (Tablo 10).

Kanalizasyon şebekesi ile hizmet verilen belediye nüfusu, nüfus gruplarına göre değerlendirildiğinde; kanalizasyon hizmeti verilen toplam nüfusun %7,72’si 1-10000 nüfus grubunda, %14,76’sı 10001-50000 nüfus grubunda, %11,50’si 50001-100000 nüfus grubunda, %25,38’i 100001-1000000 nüfus grubunda, %19,27’si 1000001-5000000 nüfus grubunda ve %21,37’sinin ise 5000000 ve daha fazla nüfus grubunda yeraldığı tesbit edilmiştir (Tablo 10).

Araştırma kapsamında anket uygulanan belediyeler kanalizasyon sistemlerine ve hizmet verilen nüfus yüzdesine göre incelendiğinde; 856 belediyede nüfusun %100’ü atıksularını foseptiğe, 7 belediyede zerzemine, 241 belediyede kanalizasyon şebekesine verdiği görülmektedir (Tablo 9).
1995 yılında kanalizasyon şebekesi ile hizmet verilen 1285 belediyeden kanalizasyon şebekesi ile 1578 milyon m³ atıksuyun alıcı ortamlara deşarj edildiği tesbit edilmiş bulunmaktadır (Tablo 11).

Kanalizasyon şebekesi ile hizmet verilen belediyeler nüfus grupları ve deşarj edilen atıksu durumuna göre incelediğinde; deşarj edilen toplam atıksuyun %31’inin (481,6 milyon m³) 1000001-5000000 nüfus aralığında yeralan 4 belediyeden, %23’ünün (362,36 milyon m³) 100001-500000 nüfus aralığında yeralan 45 belediyeden, %10’unun (154,78 milyon m³) 50001-100000 nüfus aralığındaki 68 belediyeden, %9’unun (146,39 milyon m³) 5000000 ve daha fazla nüfuslu 1 belediyeden kaynaklanmış olduğu tesbit edilmiştir (Tablo 11).

1995 yılında 1285 belediyede deşarj edilen atıksuyun; %49,22’si (776,9 milyon m³) 867 belediye tarafından akarsuya, %39,93’ü (630,3 milyon m³) 137 belediye tarafından denize, %3,66’sı ( 57,8 milyon m³) 181 belediye tarafından araziye, %3,47’si (54,8 milyon m³) 25 belediye tarafından baraja deşarj edilmiştir (Tablo 12).

1995 Belediye Çevre Envanteri sonuçlarına göre; 1995 yılı sonuna kadar belediyelerde 677,3 milyon m³ yıllık kapasiteye sahip 46 atıksu arıtma tesisi hizmete girmiştir. 46 atıksu arıtma tesisinin 4 adeti 377,4 milyon m³ yıllık kapasite ile fiziksel, 42 adeti 298 milyon m³ yıllık kapasite ile biyolojik atıksu arıtma tesisidir (Tablo 13).

Toplam atıksu arıtma tesisi kapasitesi 677,3 milyon m³/yıl iken 1995 yılında deşarj edilen toplam atıksuyun (1578 milyon m³) %10,22’sinin (161,3 milyon m³/yıl ) arıtılmış olduğu hesaplanmıştır (Tablo 13).

1995 yılında toplam arıtılan atıksuyun (161,3 milyon m³/yıl) %48,92’si (78,9 milyon m³/yıl) fiziksel arıtmaya, %51,07’si (82,4 milyon m³/yıl) de biyolojik arıtmaya tabi tutulmuştur (Tablo 13).

1995 yılı Belediye Çevre Envanteri araştırmasının katı atık soru kağıdı 2278 belediyeden derlenmiş, bunlardan 2111 belediyenin mücavir alan sınırları içinde ikamet eden nüfusa katı atık hizmeti verdiği tesbit edilmiştir (Tablo 15).

Sözkonusu 2111 belediyeden 2028’ine belediyenin kendisi tarafından, 6’sına büyükşehir belediyesi tarafından ve 116’sına da özel sektör tarafından katı atık toplama hizmeti verilmiştir (Tablo 14).

Araştırma sonucunda bulunan günlük ortalama katı atık miktarına göre yapılan tahminler sonucunda 1995 yılı yaz mevsiminde ortalama 8,8 milyon ton, kış mevsiminde ortalama 11,7 milyon ton ve yıllık ortalama 20,6 milyon ton katı atık toplanmış olduğu hesaplanmıştır (Tablo 15).

Günde kişi başı ortalama katı atık miktarı için yapılan hesaplamalar sonucunda; yaz mevsimi için 1,2 kg/kişi-gün, kış mevsimi için 1,3 kg/kişi-gün ve yıllık ortalama ise 1,23 kg/kişi-gün olarak bulunmuştur (Tablo 15).

Türkiye’de 1995 yılında 2111 belediyeden 20,56 milyon ton katı atık toplanıp bertaraf edildiği tesbit edilmiştir. Yılda toplanan katı atığın %38,59’u (7,9 milyon ton) büyükşehir belediye çöplüğünde, %41,29’u (8,5 milyon ton) belediye çöplüğünde, %6,93’ü (1,4 milyon ton) düzenli depolanarak, %3,89’u (800 bin ton) gömülerek, %1,79’u (368 bin ton) dereye dökülerek, %1,96’sı (404 bin ton) açıkta yakılarak ve %0,77’si (159 bin ton) kompost tesislerinde bertaraf edilmiştir (Tablo 16-17).

Türkiye’de 1995 yılında 56 belediye tarafından 66 yeni çöplük açılmıştır. Açılan çöplüklerin en fazla 1000 metre uzaklığında tarımsal alan olan 26, çayır-mera alanı olan 19, orman alanı olan 17, yerleşim yeri olan 8, turistik tesis olan 1, havaalanı olan 1 çöplük bulunduğu belirlenmiştir. (Tablo 18).

Türkiye’de 1995 yılında eskiden kullanılan çöplüğünü kapatan belediye sayısı 101’dir. Bu belediyelerde toplam 104 çöplük alanı kapatılmış olup kapanan çöplüklerin en fazla 1000 metre uzaklığında tarımsal alan olan 48, çayır-mera olan 37, yerleşim yeri olan 27, su kaynağı olan 7, turistik tesis olan 2 çöplük bulunmaktadır. (Tablo 19).

Kapatılan 101 çöplük alanından 17’si park ve bahçe olarak kullanılmaktadır. 5’inin üzerine yerleşim yeri, 1’inin üzerine de garaj ve depo inşaa edilmiş olup 30’u da kullanılmamaktadır (Tablo 20).

Katı Atık Yönetmeliği hükümlerini yerine getirmeyen 1563 belediyenin 1101’i bu durumun maddi imkansızlıklardan, 580’i araçların yetersiz olduğundan, 665’i personel yetersizliğinden kaynaklandığını belirtirken, 452 belediye Katı Atık Yönetmeliği hakkında bilgileri olmadığını vurgulamışlardır (Tablo 21).

                 DETAYLI VERİLER AŞAĞIDAKİ TABLOLARDAN SAĞLANABİLİR
 

• İçmesuyu sistemine göre içmesuyu hizmeti verilen belediye nüfusu, 1995
• Nüfus grubuna göre içmesuyu hizmeti verilen belediye nüfusu, 1995
• Nüfus grubuna ve kullanılan içmesuyu sistemine göre hizmet verilen belediye nüfusu, 1995

• Nüfus grubu ve kaynağına göre temin edilen su miktarı (1000 m³/yıl), 1995
• Kaynaklarına göre temin edilen su yüzdesi, 1995

• Kanalizasyon sistemine göre belediye nüfusu (%), 1995
• Nüfus grubuna göre kanlizasyon şebekesi ile hizmet verilen belediye nüfusu (%), 1995
• Nüfus grubuna ve kullanılan kanalizasyon sistemine göre belediye nüfusu (%), 1995

• Nüfus grubu ve alıcı ortama göre deşarj edilen atıksu miktarı (1000 m³/yıl), 1995
• Alıcı ortama göre deşarj edilen atıksu yüzdesi, 1995

• Atıksu arıtma tesisi tipine göre arıtılan atıksu miktarı (1000 m³/yıl), 1995
• Atıksu arıtma tesisi tipine göre arıtılan atıksu yüzdesi, 1995

• Nüfus grubu ve bertaraf yöntemine göre katı atık miktarı (ton/yıl), 1995
• Bertaraf yöntemine göre katı atık tüzdesi, 1995