Tarih: 07.03.2000
 
 

DEVLET İSTATİSTİK ENSTİTÜSÜ BAŞKANLIĞI

 ÇEVRE İSTATİSTİKLERİ KAPSAMINDA 1996 YILI İMALAT SANAYİ ATIK ENVANTERİ

ANKETİNİN GEÇİCİ SONUÇLARINI AÇIKLADI


             1996 İmalat Sanayi Atık Envanteri araştırması, 25 ve daha fazla kişi çalışan imalat sanayi işyerlerinden 2209 işyerine uygulanmıştır. Araştırma kapsamında; Türkiye’de imalat sanayi işyerlerinde, çevresel istihdam ve ödemeler, kaynaklarına göre temin edilen su miktarı, tüketilen su miktarı,atıksu miktarı, atıksu arıtma tesislerinin tipi ve kapasitesi, atıksu arıtma tesislerinden yaratılan çamur miktarı, atıksu deşarj ve baca gazı emisyon izni olan işyerleri sayısı, endüstriyel katı atık miktarı ve bertaraf yöntemleri, gürültü kaynağı ve gürültü seviyelerine göre çalışan kişi sayıları ve günlük ortalama çalışma süreleri ile ilgili veriler derlenmiştir.
1996 yılı İmalat Sanayi Atık Envanteri değerlendirme çalışmaları sonucunda elde edilen temel çevre göstergeleri aşağıda sunulmuştur.
Temel Çevre Göstergeleri 1996

 
 
Anket uygulanan işyeri sayısı
2209
Atıksuyu arıtılan işyeri sayısı
645
En az bir atıksu arıtma tesisine sahip olan işyeri sayısı
616
                Yalnız endüstriyel atıksu arıtma tesisi olan işyeri sayısı
429
                Yalnız evsel atıksu arıtma tesisi olan işyeri sayısı
92
                 Hem evsel hem endüstriyel atıksu arıtma tesisi olan işyeri sayısı
95
İşyerlerinin izin durumu
                 Atıksu deşarj izni olan
396
                 Baca gazı emisyon izni olan
228
İşyerlerinin su ve atıksu miktarı (milyon m3/yıl)
                  Temin edilen su
1820
                  Tüketilen su
1801
                  Yeniden kullanılan su
395
                  Deşarj edilen atıksu
1000
                  Endüstriyel
911
                  Evsel
89
İşyerlerinin endüstriyel katı atık miktarı (milyon ton/yıl)
18.01
                  Geri kazanılan
2.14
                  Satılan ve hibe edilen
7.10
                  Bertaraf edilen
8.77
                  Gürültü ölçümü yaptıran işyeri sayısı
359

1996 yılında atıksuyunu arıtan işyerleri atıksu arıtma tesisine sahip olma durumuna göre değerlendirildiğinde atıksuyunu arıtan 645 işyerinin 616’sının en az bir atıksu arıtma tesisine sahip olduğu, 92’ sinin yalnız evsel atıksu arıtma tesisine, 429’ unun yalnız endüstriyel atıksu arıtma tesisine ve 95’ inin de hem evsel hem endüstriyel atıksu arıtma tesisine sahip olduğu belirlenmiştir. Başka bir işyerinin atıksu arıtma tesisini ortak kullanan işyeri sayısının ise 39 olduğu belirlenmiştir. Bunlardan 27’si başka bir işyerinin evsel atıksu arıtma tesisini ortak kullanırken, 29’u da başka bir işyerinin endüstriyel atıksu arıtma tesisini ortak kullanmaktadır(Tablo 1).

1996yılında endüstriyel atıksu arıtma tesisi kullanan 545 işyerinden arıtma tesisi ünitelerinibeyan eden 490 işyerinin atıksu arıtma tesisi ünitelerine bakıldığı zaman,170 işyerinin 173 milyon m3 endüstriyel atıksuyumekanik arıtma ünitesinde, 270 işyerinin 67 milyon m3 endüstriyel atıksuyu kimyasal arıtma ünitesinde, 194 işyerinin124 milyon m3 endüstriyel atıksuyu biyolojik atıksu arıtma ünitesinde ve 18 işyerinin ise 1.3 milyon m3 atıksuyu gelişmiş arıtma ünitesinde arıttığı belirlenmiştir  (Tablo 2 ) .
1996yılında evsel atıksu arıtma tesisi kullanan 214 işyerinden, arıtma tesisi ünitelerini 155 işyeri beyan etmiştir. Bunlardan 19'unun 3.29 milyon m3 evsel atıksuyu mekanik arıtma ünitesinde, 145 işyerinin ise7.17 milyon metreküp evsel atıksuyu biyolojik arıtma ünitesinde arıttığı tesbit edilmiştir (Tablo 3 ). 
Anket kapsamında değerlendirilen 2209 işyerinden %17.93’ünün (396) atıksu deşarj izninin olduğu, %82.07’sinin(1813) ise izninin olmadığı tesbit edilmiştir. Deşarj izni olan396 işyerinin ise; 50’si devlet sektörü işyeri, 346’sı da özel sektör işyeridir(Tablo 4 ). 
Benzer değerlendirme işyerlerinin baca gazı emisyon izni için yapıldığında, araştırma kapsamındaki işyerlerinden %10.32’sinin (228) baca gazı emisyon izni olduğuve %89.68’inin (1981) ise izninin olmadığı belirlenmiştir (Tablo5 ). 
Temin edilen sumiktarını beyan eden 2200 işyerinin yılda toplam 1820 milyon metreküp su temin ettiği hesaplanmıştır. Kaynaklarına göre temin edilen suyun %42.42’si denizden,%32.26'sı kuyudan,%11.69’u akarsudan, %4.52’si barajdan, %3.59'u kaynaktan ve %1.73’ü gölden sağlanmıştır. Devlet sektörüne ait 308 işyerinin temin ettiği 1313 milyon metreküp suyun %54.84'ü denizden,% 16.97’si kuyudan, % 14.33’ü akarsudan, %6.03’ü barajdan, %4.66’sı kaynaktan, ve %2.32’si gölden temin ettiği belirlenmiştir. Özel sektöre ait 1892 işyeri ise;506 milyon metreküp suyun %71.94’ünü kuyudan, %10.19’unu denizden, %4.85'ini akarsudan, 4.03'ünü şehir şebekesinden ve %0.82’sini kaynaktan temin etmiştir (Tablo6 ). 
1996 yılında Türkiye’deki 2200 imalat sanayi işyeri yılda yaklaşık 1801 milyon metreküp su tüketmiştir. Bunun % 72.64’üdevlete ait308 işyeri ve %27.36’i özel sektöre ait 1892 işyeri tarafından tüketilmiştir. Toplam tüketilen suyun 1636 milyon metreküpü (%90.85) işyerleri tarafından üretim faaliyetlerini (proses, soğutma ve kazan suyu olarak) gerçekleştirmek amacı ile tüketilirken,99milyon metreküp’ü (%5.5) evsel ve 66 milyon metreküpü (%3.65) diğer amaçlar için (bahçe sulama, yangın suyu vs.)tüketilmiştir. İmalat sanayi işyerlerinde tüketilen suyun 395 milyon metreküpü (%21.92) ise yeniden kullanılmıştır. Tüm sanayi grupları içinde 37 sanayi grubu (demir, metal ve çelik ) toplam tüketilen suyun % 55.02'sini,31 sanayigrubu(gıda- içki ve tütün sanayi)% 16.94’ünü, 32 sanayi grubu (tekstil sanayi) %11.49'unu ve 35 sanayi grubu (kimya-petrol kömür kauçuk ve plastik ürünleri sanayi) ise %8.88’ini kullanmıştır (Tablo 7 ) .
1996 yılı imalat sanayi atık envanteri ile 2209 işyerinin 1000 milyon m3 atıksuyu alıcı ortamlara deşarj ettiği tesbit edilmiştir (Tablo 8 ). 
Ayrıca alıcı ortamlara göre yapılan değerlendirme sonucunda; 1000 milyon m3 atıksuyun, %51.97’sinin denizlere, %25.39’unun şehir kanalizasyonuna, %18.78’inin akarsulara, %1.43’ünün foseptiğe, %2.44’ünün ise göl, arazi, baraj ve diğer alıcı ortamlara deşarj edildiği belirlenmiştir (Tablo8).
Deşarj edilen atıksuyu atıksu türüne göre incelediğimizde 1576 işyerinin 910.8 milyon m3endüstriyel atıksu (%91.08), 2130 işyerinin ise 89.2 milyon m3 evsel atıksuyu (%8.92) deşarj ettiği görülmektedir (Tablo 8).
Anket kapsamındaki 2209 işyerinden 1052’si yılda 699 milyon metreküp sanayi atıksuyunu arıtmadan alıcı ortamlara (şehir kanalizasyonu, deniz, göl, nehir/dere, arazi, baraj, foseptik vb.) deşarj etmektedir. Arıtılmaksızın sanayiden atılan atıksuyun %62.67’sidenize, %23.80’i şehir kanalizasyonuna, %11.75’i ise akarsuya deşarj edilmektedir. 1996 yılında devlet sektörüne ait 214 işyerinin arıtmaksızın sanayiden attığı 588 milyon metreküp atıksuyun %73.95’ini denize, %18.23'ünü şehir kanalizasyonuna, %6.73'ünü akarsuyaboşaltırken, özel sektöre ait 838 işyerinin arıtmaksızın sanayiden attığı 111 milyon metreküp atıksuyun%53.29'unu şehir kanalizasyonuna, %38.35'ini akarsuya ve %2.90’ını denize deşarj ettiği tespit edilmiştir(Tablo 9).
2209 işyerinin sadece 456'sı 178 milyon metreküp sanayi atıksuyunu arıttıktan sonra alıcı ortamlara deşarj etmektedir (Tablo 9).
Devlet sektörüne ait 53 işyerinde arıtılan 93.31 milyon metreküp sanayi atıksuyunun% 63.26’sı denize, %25.35'iakarsuya deşarj edilmektedir (Tablo 9). 
Anket soru kağıdı değerlendirilen 2209 işyerinden 68’inin 33.34 milyon metreküp sanayi atıksuyuna ön arıtma işlemi uyguladıktan sonra deşarj ettiği tespit edilmiştir. İşyerlerinden 371’i 35.26 milyon metreküp evsel atıksuyunu arıtarak, 1759’u da 53.95 milyon metreküp evsel atıksuyunu arıtmadan alıcı ortamlara deşarj etmektedir (Tablo9). 
1996 yılında 1908 işyeri 18.01 milyon ton endüstriyel katı atık yaratmıştır. Toplam yaratılan endüstriyel katı atığın, %50.08’i (9.02 milyon ton) özel sektöre ait 1643 işyeri, %49.92’si (8.99 milyon ton)ise devlete ait 265 işyeri tarafından yaratılmıştır(Tablo10) .
Sözkonusu toplam yaratılan katı atığın(18.01 milyon ton/yıl), %48.68’i(8.77 milyon ton) bertaraf edilirken, %39.41’i (7.10 milyon ton)satılmış ve hibe edilmiş,% 11.90’ı (2.14 milyon ton)ise geri kazanılmış ve yeniden kullanılmıştır (Tablo 10 ). 
1996 yılında imalat sanayi sektörü tarafından bertaraf edilen 8.77 milyon ton endüstriyel katı atığın %35.48’i denize, göle ve nehire boşaltılarak, %18.14’üherhangi şekilde fabrika sahasında biriktirilerek, %15.62’i belediye çöplüğüne atılarak, %8.84'ü gelişigüzel atılarak, %8.76'sı dolgu malzemesi olarak, %0.51'i düzenli depolanarak, %0.002'si yakma tesisinde bertaraf edilerek ve %12.66’sının ise farklıyöntemler ile bertaraf edildiği tesbit edilmiştir (Tablo11 ) .

  476 imalat sanayi işyerinin yarattığı 3.2 milyon ton arıtma çamurunun % 40.69'u araziye boşaltılmakta, %21.99’u belediye çöplüğüne atılmakta %7.02'si depolanmakta, %6.10'u tarımda kullanılmakta, %4.66'sı denize başaltılmakta ve %19.56’sı ise diğer yöntemlerlebertaraf edilmektedir (Tablo 12).
Anket kapsamındaki 2209 işyerinden yalnızca %16.25 (359) oranında işyerinin gürültü ölçümü yaptırdığı tespit edilmiştir. Sektörel bazda incelendiğinde devlet sektörü işyerlerinin %17.09'u (53 işyeri) ve özel sektör işyerlerinin %16.11'i(306 işyeri)gürültü ölçümü yaptırmıştır (Tablo 14).
Ayrıca, 246 işyerinde 19723 kişinin, 86 dBA ve üzerinde gürültü seviyesine maruz kaldığı belirlenmiştir (Tablo 14).
İKTİSADİ FAALİYETLERİN ULUSLARARASISTANDART SANAYİ SINIFLAMASI 
İMALAT SANAYİ SINIFLAMASI(Rev.2)

 
 
3 
İMALAT SANAYİ
31
Gıda, içki ve tütün sanayi 
32
Dokuma, giyim eşyası ve deri sanayi
33
Orman ürünleri ve mobilya sanayi
34
Kağıt - kağıt ürünleri basım sanayi
35
Kimya - petrol, kömür, kauçuk ve plastik ürünleri sanayi
36
Taş ve toprağa dayalı sanayi
37
Metal ana sanayi 
38
Metal eşya - makina ve techizat, ulaşım aracı, ilmi ve mesleki ölçme aletleri sanayi
39
Diğer imalat sanayi
DETAYLI VERİLER AŞAGIDAKİ TABLOLARDAN SAĞLANABİLİR

TABLO 1.Sanayi grubuna göre imalat sanayi işyerlerinde endüstriyel ve evsel atıksu arıtma tesisi durumu,1996

TABLO 2.Sanayi grubuna göre imalat sanayi işyerlerinde endüstriyel atıksu arıtma tesisi kullanan işyeri sayısı. arıtma tesisi         kapasitesi ve arıtılan atıksu miktarı.1996

TABLO 3.Sanayi grubuna göre evsel atıksu arıtma tesisi ünitesi kullanan işyeri sayısı , arıtma tesisi üniteleri, kapasite ve arıtılan atıksu miktarı,1996

TABLO 4. Sanayi grubuna göre atıksu deşarj izin durumu,1996

TABLO 5. Sanayi grubuna göre bacagazı emisyon izin durumu,1996

TABLO 6. Sanayi grubu ve kaynağına göre temin edilen su miktarı,1996

TABLO 7. Sanayi grubu ve kullanım durumuna göre tüketilen su miktarı,1996

TABLO 8.Sanayi grubu , atıksu tipine göre alıcı ortamlara deşarj edilen atıksu mikatrı,1996

TABLO 9.Sanayi grubu, atıksu arıtma durumuna göre alıcı ortamlara deşarj edilen atıksu miktarı,1996

GRAFİK 1.Sanayi grubuna göre deşarj edilen atıksu miktarı

GRAFİK 2. Alıcı ortamına göre deşarj edilen atıksu miktarı

TABLO 10. Sanayi grubu kullanım ve bertaraf durumuna göre endüstriyel katı atık miktarı,1996

TABLO 11. Sanayi grubu ve bertaraf yöntemine göre katı atık miktarı,1996

GRAFİK 3.Bertaraf durumuna göre endüstriyel katı atık miktarı (%), 1996
                    Sanayi grubuna göre yaratılan katı atık miktarı (%), 1996

TABLO 12. Yaratılan toplam arıtma çamurunun bertaraf yöntemine göre işyeri sayısı ve arıtma çamur miktarı,1996

TABLO 13. Sanayi grubu ve gürültü kaynağına göre işyeri sayısı,1996

TABLO 14. Sanyi grubu ve grültü seviyelerine göre işyeri sayısı , çalışan kişi sayısı ve ortalama çalışma süresi,1996