200599

Tarih: 20.05.1999

DEVLET İSTATİSTİK ENSTİTÜSÜ BAŞKANLIĞI
ÇEVRE İSTATİSTİKLERİ KAPSAMINDA 1994 İMALAT SANAYİ ATIK ENVANTERİ
ANKETİNİN GEÇİCİ SONUÇLARINI AÇIKLADI

Devlet İstatistik Enstitüsü 1992 yılından beri yıllık zaman aralıklarıyla sanayi sektörü kapsamında imalat sanayi işyerlerinin sebep olduğu çevre kirliliğinin tesbit edilmesi için ihtiyaç duyulan veri alt yapısını temin etmek amacıyla anket çalışmaları yürütmektedir. İmalat Sanayi Atık Envanteri araştırması, 24 ve daha fazla kişi çalışan imalat sanayi işyerlerinde toplam üretimin % 88.33’ünü ve istihdamın % 75.60’ını temsil eden ortalama 2500 imalat sanayi işyerine uygulanmaktadır. Araştırmanın amacı; Türkiye’de imalat sanayi işyerlerinde, çevresel istihdam ve ödemeler, kaynaklarına göre temin edilen su miktarı, tüketilen su miktarı, atıksu miktarı ,atıksu arıtma tesislerinin tipi ve kapasitesi ,atıksu arıtma tesislerinden yaratılan çamur miktarı, atıksu deşarj ve baca gazı emisyon izni olan işyerleri sayısı, endüstriyel katı atık miktarı, gürültü kaynağı ve gürültü seviyelerine göre çalışan kişi sayıları ve günlük ortalama çalışma sürelerini tesbit etmektir.

1994 yılı İmalat Sanayi Atık Envanteri değerlendirme çalışmaları sonucunda elde edilen temel çevre göstergeleri aşağıda sunulmuştur.

Temel Çevre Göstergeleri	1994
Anket uygulanan işyeri sayısı	1980
Atıksuyu arıtılan işyeri sayısı	508
Yalnız endüstriyel	344
Yalnız evsel	65
Hem evsel hem endüstriyel	99
Atıksu arıtma tesisine sahip olan işyeri sayısı	489
Endüstriyel arıtma tesisi	425
Evsel arıtma tesisi	747
Hem evsel hem endüstriyel arıtma tesisi	83
İşyerlerinin izni durumu
Atıksu deşarj izni olan	163
Baca gazı emisyon izni olan	115
İşyerlerinin su ve atıksu miktarı (milyon m³/yıl)
Temin edilen su	1732
Tüketilen su	1447
Yeniden kullanılan su	594
Deşarj edilen atıksu	646
Endüstriyel	547
Evsel	99
İşyerlerinin endüstriyel katı atık miktarı (Mton/yıl)	27
Geri kazanılan	2
Satılan	8
Bertaraf edilen	17
Gürültü ölçümü yaptıran işyeri sayısı	344

1994 İmalat Sanayi Atık Envanteri araştırmasının kapsamına giren işyerlerinden (1980) %74’ünün (1472) atıksuyunu arıtmadığı belirlenmiştir. Atıksuyunu arıtan 508 işyerinden 65’i evsel, 344’ü endüstriyel ve 99’u da hem evsel hem endüstriyel atıksuyunu arıtmaktadır. Devlet sektöründeki 257 işyerinde atıksuyunu arıtan işyeri sayısı 69 (%26) iken, bu sayı özel sektördeki 1723 işyerinden 439 'u dur. (%75)

(Tablo 1)

Atıksuyunu arıtan işyerlerini atıksu arıtma tesisine sahip olma durumuna göre

değerlendirdiğimizde atıksuyunu arıtan 508 işyerinin 489 'unun en az bir atıksu arıtma tesisine sahip olduğuna, 147 'sinin yalnız evsel atıksu arıtma tesisine, 425 'inin yalnız endüstriyel atıksu arıtma tesisine ve 83' ünün de hem evsel hem endüstriyel atıksu arıtma tesisine sahip olduğu belirlenmiştir. (Tablo 2)

1994 yılında endüstriyel atıksu arıtma tesisi kullanan 443 işyerinden arıtma tesislerinin tiplerini beyan eden 418 işyerinin 247.7 milyon m³ endüstriyel atıksu arıtıldığı ve ayrıca 63 işyerinin yalnız mekanik arıtma tesisi kullandığı ve 49.7 milyon m³ endüstriyel atıksu arıttığı (%20), 197 'sinin kimyasal arıtma tesisi kullandığı ve 31.8 milyon m³ endüstriyel atıksu arıttığı (%12.9), 148' nin biyolojik atıksu arıtma tesisi kullandığı ve 165.8 milyon m³ endüstriyel atıksu arıttığı (%67) ve 10 işyerinin ise gelişmiş arıtma tesisi kullandığı ve 158 bin m³ (%0.1) atıksu arıttığı hesaplanmıştır (Tablo 3) .

1994 yılında evsel atıksu arıtma tesisi kullanan 164 işyerinden arıtma tesislerinin tiplerini beyan eden 138 işyerinin bir tanesi mekanik arıtma tesisine sahip ve 3000 m³ evsel atıksu arıtırken, 137 işyeri biyolojik arıtma tesisine sahip ve 13 milyon metreküp evsel atıksu arıttığı tesbit edilmiştir. (Tablo 4)

Anket kapsamında değerlendirilen 1980 işyerinden %8.23 'ünün (163) atıksu deşarj

izni

nin olduğu, %91.77’sinin (1817) ise izninin olmadığı tesbit edilmiştir. Deşarj izni olan 163 işyerinin ise; 19' u devlet sektör işyeri, 144' ü de özel sektör işyeridir.

(Tablo 5)

Benzer değerlendirme işyerlerinin baca gazı emisyon izni için yapıldığında, araştırma kapsamındaki işyerlerinden %5.81 nin (115) baca gazı emisyon izni aldığı ve %73.94’nün (1464) ise izninin olmadığı belirlenmiştir.

(Tablo 6 )

Temin edilen su

miktarını beyan eden 1967 işyerinin yılda toplam 1 732 milyon metreküp su temin ettiği hesaplanmıştır. Kaynaklarına göre temin edilen suyun %36.92' si denizden, %25.17 'si kuyudan, %16.92' si akarsudan, %5.85 'i kaynaktan, %2.19 'u gölden ve %8.13 'ü barajdan sağlanmıştır. Devlet sektörüne ait 255 işyerinin temin ettiği 1 245 milyon metreküp suyun

Özel sektöre ait 1712 işyeri ise; 487 milyon metreküp suyun %58.04 ünü kuyudan, %0.63 ünü denizden, %15.59 unu akarsudan, %5.32 'sini şehir şebekesinden ve %9.34' ünü kaynaktan temin ettikleri belirlenmiştir. Burada dikkat edilmesi gereken bir diğer önemli noktada Türkiyede yalnızca şehir şebekesi, kuyu (yalnız İstanbul ilinde) , tanker ve organize sanayi bölgesi şebekesinden temin edilen su için bir bedel ödenmekte olduğu ancak kaynak, deniz, göl, akarsu ve barajdan temin edilen su için herhangi bir bedel ödenmediği tespit edilmiştir. (Tablo 7 )

1994 yılında Türkiyedeki 1967 imalat sanayi işyeri yılda yaklaşık 1 447 milyon metreküp su tüketilmiştir. Bunun % 68.38' i devlete ait 255 işyeri ve %31.62 'si özel sektöre ait 1712 işyeri tarafından tüketilmiştir. Temin edilen suyun 1 298 milyon metreküpü işyerleri tarafından üretim faaliyetlerini (proses, soğutma ve kazan suyu olarak) gerçekleştirmek amacı ile tüketilirken, 1 128 milyon metreküp (%7.80) evsel ve 367 milyon metreküpü (%2.54) diğer amaçlı (bahçe sulama, yangın suyu vs.) tüketilmiştir. İmalat Sanayi işyerlerinde tüketilen suyun 593.7

milyon metreküpü (%41.01) ise yeniden kullanılmıştır. Tüm sanayi grupları içinde 37 sanayi grubu (demir, metal ve çelik ) toplam tüketilen suyun % 46.4 ve 31 sanayi grubu (gıda- içki ve tütün sanayi) toplam tüketilen suyun % 13.9 'unu kullanırken, 35 sanayi grubu (kimya-petrol kömür kauçuk ve plastik ürünleri sanayi) ise toplam suyun %15.3' ünü kullanmıştır.

(Tablo 8 )

1994 yılı imalat sanayi atık envanteri ile 1967 işyerinin 646 milyon m³atıksuyu alıcı ortamlara deşarj ettiği tesbit edilmiştir. (Tablo 9 )

Ayrıca alıcı ortamlara göre yapılan değerlendirme sonucunda; 646 milyon m

atıksuyun %45.6 'sı akarsulara, %23.15 'i denizlere, %22.26' sı şehir kanalizasyonuna, %3.98' i foseptiğe, %4.96 'sı ise göl, arazi, baraj ve diğer alıcı ortamlara deşarj edildiği belirlenmiş bulunmaktadır.

(Tablo 9 )

Deşarj edilen atıksuyu atıksu tipine göre incelediğimizde 1369 işyerinin 546.8 milyon m³endüstriyel atıksu (%84), 1905 işyerinin ise 99.45 milyon m³evsel atıksu (%16) deşarj ettiği görülmektedir. (Tablo 9 )

Anket kapsamındaki 1980 işyerinden 937’si yılda 362 milyon metreküp sanayi atıksuyunu arıtmadan alıcı ortamlara (şehir, kanalizasyon, deniz, göl, nehir/dere, arazi, baraj, foseptik vb.) deşarj etmektedir. Arıtılmaksızın sanayiden atılan atıksuyun %22.91’i (83 milyonmetreküp) denize, %12.41' i (44 milyon metreküp) şehir kanalizasyonuna, %57.84’ü (209 milyon metreküp) ise akarsuya deşarj edilmektedir. 1994 yılı

da devlet sektörüne ait 171 işyeri arıtmaksızın sanayiden attığı 214 milyon metreküp atıksuyun %32.06' sını denize boşaltırken, özel sektöre ait 766 işyeri arıtmaksızın sanayiden attığı 148 milyon metreküp atıksuyun %9.68' i ni denize deşarj ettiği tespit e

ilmiştir.

(Tablo 10 )

1980 işyerinin sadece 363 'ü 137milyon metreküp sanayi atıksuyunu arıttıktan sonra alıcı ortamlara deşarj etmektedir. (Tablo 10)

Devlet sektörünü ait 44 işyerinde 91.44 milyon metreküp sanayi atıksuyunun % 57.79' u arıtıldıktan sonra denize deşarj edilmektedir. (Tablo 10)

Anket soru kağıdı değerlendirilen 1980 işyerinden 69 'unun 46.78 milyon metreküp sanayi atıksuyuna ön arıtma işlemi uygulandıktan sonra deşarj edildiği tespit edilmiştir. İşyerlerinden 286' sı 57.28 milyon metreküp evsel atıksuyunu arıtarak, 1619'u da 42.16 milyon metreküp evsel atıksuyunu arıtmadan alıcı ortamlara deşarj edilmektedir

(Tablo 10).

1994 yılında 1645 işyeri 26.19 milyon ton endüstriyel katı atık yaratmışlardır. Toplam yaratılan endüstriyel katı atığın %40.4 'ü (10.59 milyon m

) devlete ait 204 işyeri %59.6' sı (15.6 milyon m

) ise özel sektöre ait 1441 işyeri tarafından yaratılmış bulunmaktadır.

(Tablo 11)

Sözkonusu toplam yaratılan katı atığın (26.12 milyon ton/yıl) % 5.98 'i geri kazanılarak ve yeniden kullanarak %29.41' i (7.7 milyon ton) satılarak ve %64.61 ise (16.9 milyon ton) bertaraf edilerek yok edilmiştir.

(Tablo 11)

1994 yılında imalat sanayi sektörü tarafından bertaraf edilen 16.9 milyon ton endüstriyel katı atığın %19.4 ünün belediye çöplüğüne atılarak, %12.18' inin herhangi şekilde depolanarak ve %67' sinin değişik bertaraf yöntemleri ile bertaraf edildiği tesbit edilmiştir

(Tablo 12).

Atıksuyunu arıtan 508 işyerinden yalnızca 246 'sı arıtma çamuru ıslah ve yoğunlaştırma işlemleri uygulanmıştır. (Tablo 13 )

338 imalat sanyi işyerinin yarattığı 3167.9 ton arıtma çamurunun %33.5' i araziye boşaltılmakta %15.5 'i depolanmakta%12.75 'i denize boşaltılmakta %8.19 u tarımda kullanılmakta ve %4.5' i belediye çöplüğüne atılarak bertaraf edilmiştir. (Tablo 14 )

Anket kapsamındaki 1980 işyerinden yalnızca % 17.37 (344) oranında işyerinin

gürültü ölçümü yaptırdığı tespit edilmiştir. Sektörel bazda incelendiğinde devlet işyerlerinin %24.92 'si (64) ve özel sektörün %16.25 'i (280) gürültü ölçümü yaptırmıştır.

(Tablo 15 )

Ayrıca, 236 işyerinde 228171 kişinin, 86 dBA ve üzerinde gürültü seviyesine maruz kaldığı belirlenmiştir.(Tablo 16 )

Gürültü Kontrol Yönetmeliğine göre gürültüye maruz kalınan süre ve

işitme sağlığı açısından kabul edilebilir en yüksek gürültü seviyeleri

Gürültüye maruz kalınan süre (saat/gün)	Gürültü kontrol yönetmeliğine göre işitme sağlığı açısından kabul edilebilir en yüksek gürültü seviyeleri (dBA)
7.50	80
4.00	90
2.00	95
1.00	100
0.50	105
0.25	110
0.125	115
Darbe gürültülarinin üst seviyeleri	140 dBA’yı aşamaz

dBA: İnsan kulağının en çok hassas olduğu orta ve yüksek frekansların özellikle vurgulandığı bir ses

değerlendirmesi birimidir. Gürültü azaltılması veya kontrolünde çok kullanılan dBA birimi, ses yüksekliğinin subjektif

değerlendirilmesi ile de ilişkilidir.

KAYNAK:Gürültü Kontrolü Yönetmeliği

İKTİSADİ FAALİYETLERİN ULUSLARARASI STANDART SANAYİ SINIFLAMASI

İMALAT SANAYİ SINIFLAMASI (Rev.2)

3	İMALAT SANAYİ
31	Gıda, içki ve tütün sanayi
32	Dokuma, giyim eşyası ve deri sanayi
33	Orman ürünleri ve mobilya sanayi
34	Kağıt - kağıt ürünleri basım sanayi
35	Kimya - petrol, kömür, kauçuk ve plastik ürünleri sanayi
36	Taş ve toprağa dayalı sanayi
37	Metal ana sanayi
38	Metal eşya - makina ve techizat, ulaşım aracı, ilmi ve mesleki ölçme aletleri sanayi
39	Diğer imalat sanayi

DETAYLI VERİLER AŞAĞIDAKİ TABLOLARDAN SAĞLANABİLİR.

TABLO 1.
Sanayi grubuna göre imalat sanayi işyerlerinde endüstriyel ve evsel atıksuyunu arıtma durumu, 1994

TABLO 2.
Sanayi grubuna göre imalat sanayi işyerlerinde endüstriyel ve evsel arıtma tesisi durumu, 1994

TABLO 3.
Sanayi grubuna göre endüstriyel arıtma tesisi kullanan işyeri sayısı, arıtma tesisi tipleri, kapasite ve arıtılan atıksu miktarı, 1994

TABLO 4 .

TABLO 5.
Sanayi grubuna göre atıksu deşarj izin durumu, 1994

TABLO 6.

TABLO 7.

TABLO 8.

TABLO 9.

GRAFİK 01 .
Alıcı ortamına göre deşarj edilen atıksu miktarı Türkiye

GRAFİK 02.
Sanayi grubuna göre deşarj edilen atıksu miktarı Türkiye

TABLO 10.
Sanayi grubu,atısu arıtma durumuna göre alıcı ortamlara deşarj edilen atısu miktarı, 1994

TABLO 11.
Sanayi grubu kullanım ve bertaraf durumuna göre endüstriyelkatı atık miktarı, 1994

TABLO 12.

TABLO 13.
Sanayi grubuna göre arıtma tesislerinde yaratılan çamura yoğunlaştırma ve ıslah işlemleri uygulayan ve analiz yaptıran işyeri sayısı,1994

TABLO 14.
Yaratılan toplam arıtma çamurunun bertaraf yöntemine göre işyeri sayısı ve arıtma çamuru miktarı, 1994

TABLO 15 .

TABLO 16.