Devlet İstatistik Enstitüsü 1990 yılından beri Çevre İstatistikleri kapsamında aylık, yaz ve kış dönemi ve yıllık zaman aralıklarıyla hava kirliliği, yıllık dilimler halinde de imalat sanayi atık istatistiklerini derleyip, değerlendirip, yayınlamaktadır.

Enstitü, ayrıca çevrenin kanun ve yönetmeliklerinin büyük bir çoğunluğunu yürürlüğe koymakla yükümlü olan belediyelerin çevre istatistiklerini derleyip, sonuçlarını kamuoyuna sunmayı planlamıştır.

Bu nedenle 1993 ve 1995 yılları arasında metodoloji çalışmaları tamamlanmış olan “Belediye Çevre Envanteri” araştırma-geliştirme projesi kapsamında geliştirilen içmesuyu, kanalizasyon, katı atık anket soru kağıtlarının ilk alan uygulaması tüm belediyelere 1995 yılı Eylül ayında yapılmıştır.

Araştırmanın amacı; Türkiye’de tüm belediyelerde içme-kullanma suyu şebekesi, kanalizasyon şebekesi, arıtma tesisleri; katı atık hizmeti, katı atık bertaraf tesislerinin mevcut durumu ve hizmet edilen nüfusun tespit edilmesidir.

Sözkonusu araştırma aynı zamanda Enstitü’nün Belediyelere tamsayım yöntemiyle uyguladığı ilk alt yapı hizmetleri envanteri olma özelliğini taşımaktadır.

1994 yılı Belediye Çevre Envanteri araştırmasından elde edilen sonuçlara göre içme kullanma suyu ve kanalizasyon şebekeleri ve arıtma tesisleri ile hizmet edilen belediye nüfusunun toplam Türkiye nüfusu içindeki yüzde oranları aşağıda verilmiştir.

30.11.1997 tarihinde yapılan Genel Nüfus Tesbitinin ikametgah esas alınarak belirlenen nüfus sonuçlarına göre; toplam belediye nüfusunun Türkiye nüfusu içindeki payı %76 olarak belirlenmiştir ( Tablo 1).

1994 yılında İçmesuyu şebekesi ile hizmet edilen belediye nüfusunun Türkiye nüfusu içindeki payı %67, belediye nüfusu içindeki payı ise %88 olarak tesbit edilmiştir. İçmesuyu arıtma tesisleri ile hizmet edilen belediye nüfusunun Türkiye nüfusu içindeki payı %26,6 toplam belediye nüfusu içindeki payı ise %35 olarak hesaplanmıştır ( Tablo 1).

Benzer değerlendirme kanalizasyon şebekesi ve arıtma tesisleri için yapıldığında; kanalizasyon şebekesi ile hizmet edilen belediye nüfusunun Türkiye nüfusu içindeki payı %53, belediye nüfusu içindeki payı %69 olarak bulunmuştur. Atıksu arıtma tesisleri ile hizmet edilen belediye nüfusunun Türkiye nüfusu içindeki payı %9,55 ve toplam belediye nüfusu içindeki payı ise %12,53 olarak belirlenmiştir (Tablo 1).

1994 yılı Belediye Çevre Envanteri araştırmasının içme kullanma suyu soru kağıdı sonuçlarına göre; 2056 belediyede 45,6 milyon nüfusa içmesuyu hizmeti verildiği tesbit edilmiştir (Tablo 4).

İçmesuyu sistemlerine göre içmesuyu hizmeti verilen belediye nüfusu incelendiğinde; belediye nüfusunun %92’sine (1885 belediye) içmesuyu şebekesi ile , %4,3’üne (572 belediye) kuyu ile, %1,79’ una (188 belediye) halk çeşmesi ile, %0,79’una (94 belediye) kaynak ile ve %0,04 ‘üne ise (13 belediye) pınar ile hizmet götürüldüğü belirlenmiştir (Tablo 4).

İçmesuyu hizmeti verilen belediye nüfusu nüfus gruplarına göre değerlendirildiğinde; içmesuyu hizmeti verilen toplam nüfusun %13,4’ü 0-10000 nüfus grubunda, %17,7’si 10001-50000 nüfus grubunda, %15,48 ‘i 1000001-5000000 nüfus grubunda ve %17,8’ i de 5000000+ nüfus grubunda yer almaktadır (Tablo 4).

İçmesuyu hizmeti verilen 2056 belediyede nüfusun %100 üne 1225 belediyede yalnız içmesuyu şebekesi ile, 83 belediyede yalnız kuyu ile ve 73 belediyede de farklı yöntemlerle su temin edilmiştir (Tablo 3).

1994 yılında Belediye Çevre Envanteri araştırmasının içme kullanma suyu soru kağıdı değerlendirmeleri sonucu 1879 belediyenin 3564,5 milyon m³ su temin ettiği belirlenmiştir. 959 belediye 1434 milyon m³ suyu (toplam temin edilen suyun %40,24 ü) kuyudan, 1183 belediye 1002,4 milyon m³ suyu (toplam temin edilen suyun %28,12’si kaynaktan, 55 belediye 902 milyon m³ suyu (toplam suyun %25,31’i ) barajdan , 22 belediye 115 milyon m³ suyu (toplam suyun %3,23 ü ) gölden, 61 belediye 104,8 milyon m³ suyu (toplam suyun %2,94 ü) akursudan ve 11 belediye de 5,5 milyon m³ suyu (toplam temin edilen suyun %0,16 sı) göletten temin etmiştir (Tablo 5-6).

1994 yılı sonuna kadar belediyelerde 1855 milyon m³ yıllık kapasiteye sahip 59 içmesuyu arıtma tesisinin işletmeye girdiği belirlenmiştir. 59 içmesuyu arıtma tesisinin 24’ü 109 milyon m³ yıllık kapasite ile fiziksel, 34’ ü 1745,7 milyon m³ yıllık kapasite ile biyolojik ve 1’ i ise 505 bin m³ yıllık kapasite ile gelişmiş içmesuyu arıtma tesisidir (Tablo 7).

1994 yılında 1855 milyon m³/yıl toplam mevcut içmesuyu arıtma tesisi kapasitesi olmasına rağmen 1994 yılında temin edilen toplam suyun (3564,5 milyon m³) yalnızca %27,39 unun (977,9 milyon m³/yıl) arıtılmış olduğu hesaplanmıştır (Tablo 7).

Toplam arıtılan içmesuyunun (977,9 milyon m³/yıl) %3.74 ü (36,5 milyon m³/yıl) fiziksel arıtmaya, %96.26’ sı (941 milyon m³/yıl) konvansiyonel arıtmaya tabi tutulmuştur. Kurulmuş olan 1adet gelişmiş içmesuyu arıtma tesisinin ise 1994 yılında işletilmediği tespit edilmiştir. (Tablo 7).

1994 yılı Belediye Çevre Envanteri araştırmasının kanalizasyon soru kağıdının sonuçlarına göre; 2056 belediyede 45,6 milyon nüfusa kanalizasyon hizmeti götürülmüş olduğu belirlenmiştir.

Türkiye’de kanalizasyon hizmeti verilen toplam belediye nüfusunun %72,65’ine (1127 belediye) kanalizasyon Şebekesi ile, %26,55’ine (1816 belediye) foseptikle, %0,52’sine (76 belediye) zerzeminle, %0,28’ine (12 belediye) ise diğer kanalizasyon sistemleri ile hizmet götürüldüğü tesbit edilmiştir (Tablo 9).

Kanalizasyon hizmeti verilen belediye nüfusu nüfus gruplarına göre değerlendirildiğinde; kanalizasyon hizmeti verilen toplam nüfusun %13’ü 0-10000 nüfus grubunda, %18’i 10001-50000 nüfus grubunda, %11’i 50001-100000 nüfus grubunda, %25’i 100001-1000000 nüfus grubunda, %15’i 1000001-5000000 nüfus grubunda ve %18’inin ise 5000000+ nüfus grubunda yeraldığı tesbit edilmiştir (Tablo 9).

Kanalizasyon hizmeti verilen 2056 belediye kanalizasyon sistemlerine ve hizmet verilen nüfus yüzdesine göre incelendiğinde; nüfusun %100 üne 894 belediyede yalnız foseptikle, 6 belediyede yalnız zerzeminle, 222 belediyede yalnız kanalizasyon şebekesi ile hizmet verildiği görülmektedir (Tablo 8).

1994 yılında kanalizasyon şebekesi hizmeti verilen 1127 belediyeden kanalizasyon şebekesi yolu ile 1497 milyon m³ atıksuyun alıcı ortamlara göre deşarj edildiği tesbit edilmiş bulunmaktadır (Tablo 10).

Kanalizasyon şebeke hizmeti verilen belediyeler nüfus grupları ve deşarj edilen atıksu durumuna göre incelediğinde; deşarj edilen toplam atıksuyun %34,96’sının (523,5 milyon m³) 1000001-5000000 nüfus aralığında yeralan 4 belediyeden, %22,35’inin (334,7 milyon m³) 100001- 500000 nüfus aralığında yeralan 44 belediyeden, %10,23’ünün (153,3 milyon m³)

50001-100000 nüfus aralığındaki 67 belediyeden, %8,15’inin (122 milyon m³) 5000000 + nüfuslu 1 belediyeden (İstanbul Büyükşehir Belediyesi) kaynaklanmış olduğu tesbit edilmiştir (Tablo 10).

1994 yılında 1127 belediyede deşarj edilen atıksuyun; %52’si (783,9 milyon m³) 763 belediye tarafından akarsuya, %36,6’sı (547,4 milyon m³) 127 belediye tarafından denize, %4,98’i ( 74,6 milyon m³) 155 belediye tarafından araziye, %2,85’i (42,7 milyon m³) 23 belediye tarafından baraja deşarj edilmiştir (Tablo 11).

Türkiye’de ilk atıksu arıtma tesisi 1982 yılında 751 bin m³/yıl kapasite ile kurulmuştur.1985 yılında tesis sayısı 2’ye toplam kapasite 3 milyon m³/yıl’a, 1990 yılında tesis sayısı 15’e toplam atıksu arıtma kapasitesi 355 milyon m³/yıl’a, 1995 yılında tesis sayısı 51’e toplam atıksu arıtma kapasitesi 626,6 milyon m³/yıl’a ve 1997 yılında ise tesis sayısı 69’a toplam kapasite de 1278 milyon m³/yıl’a artırılmış bulunmaktadır (Tablo 12).

Enstitü yıllık Belediye Çevre Envanteri araştırmaları ile özellikle belediyelerdeki toplam kurulu atıksu arıtma tesisi kapasitesinde hangi miktarda atıksu arıtıldığını tesbit etmeyi hedeflemektedir (Tablo 12).

1994 Belediye Çevre Envanteri sonuçlarına göre; 1994 yılı sonuna kadar belediyelerde 585,7 milyon m³ yıllık kapasiteye sahip 41 atıksu arıtma tesisi hizmete girmiştir. 41 atıksu arıtma tesisinin 4 adeti 377,4 milyon m³ yıllık kapasite ile fiziksel , 37 adeti 208 milyon m³ yıllık kapasite ile biyolojik atıksu arıtma tesisidir (Tablo 13).

Toplam atıksu arıtma tesisi kapasite 585,7 milyon m³/yıl iken sözkonusu kapasitede 1994 yılında deşarj edilen toplam atıksuyun (1497 milyon m³) %9.85’inin (147,6 milyon m³/yıl ) arıtılmış olduğu hesaplanmıştır (Tablo 13).

1994 yılında toplam arıtılan atıksuyun ( 147,6 milyon m³/yıl ) %52.8’i (77,9 milyon m³/yıl) fiziksel arıtmaya, %47,2’si (69.6 milyon m³/yıl ) de biyolojik arıtmaya tabi tutulmuştur (Tablo 13).

1994 yılı Belediye Çevre Envanteri araştırmasının katı atık soru kağıdı 2133 belediyeden derlenmiş , bunlardan 1969 belediyenin mücavir alan sınırları içinde ikamet eden nüfusa katı atık hizmeti verildiği tesbit edilmiştir (Tablo 15).

Sözkonusu 1969 belediyeden 1913’üne belediyenin kendisi tarafından, 168’ine büyükşehir belediyesi tarafından ve 98’ine de özel sektör tarafından katı atık bertaraf hizmeti verilmiştir (Tablo 14).

Araştırma sonucunda bulunan günlük ortalama katı atık miktarına göre yapılan tahminler sonucunda 1994 yılı yaz mevsiminde ortalama 8,7 milyon ton, kış mevsiminde ortalama 8,8 milyon ton ve yıllık ortalama 17,6 milyon ton katı atık toplanmış olduğu hesaplanmıştır (Tablo 15).

Günde kişi başı ortalama katı atık miktarı için yapılan hesaplamalar sonucunda ;yaz mevsimi için 1,0 kg/kişi-gün ,kış mevsimi için 1,1 kg/kişi-gün ve Türkiye ortalaması ise 0,97 kg/kişi-gün olarak bulunmuştur (Tablo 15).

Türkiye’de 1994 yılında 1969 belediyeden 39,49 milyon ton katı atık toplanıp bertaraf edildiği tesbit edilmiştir. Yılda toplanan katı atığın %39,49’u (6,9 milyon ton) büyükşehir belediye çöplüğünde, %38,49’u (6,8 milyon ton) belediye çöplüğünde, %4,7’si (827 bin ton) düzenli depolanarak, %3,25’i (572bin ton) gömülerek, %3,04’ü (535 bin ton) dereye dökülerek, %2,84’ü (499 bin ton) açıkta yakılarak ve %1,16’sı (205 bin ton) kompost tesisler tarafından bertaraf edilmiştir (Tablo 16-17).

Türkiye’de 1992-1994 yılları arasında eskiden kullanılan çöplüğünü kapatan belediye sayısı 193’dür. Bu belediyelerde toplam 230 çöplük alanı kapatılmış olup 79 belediyenin kapattığı çöplüklerin en fazla 1000 metre mesafesinde şu anda tarımsal alan, 75 belediyenin kapattığı çöplüklerin en fazla 1000 metre mesafesinde şu anda yerleşim yeri,kapatılan 41 çöplüğün en fazla 1000 metre mesafesinde su kaynağı ,kapatılan 9 çöplüğün en fazla 1000 metre mesafesinde turistik tesis ve kapatılan 1 çöplüğün en fazla 1000 metre mesafesinde ise havaalanı bulunmaktadır (Tablo 19).

Kapatılan 230 çöplük alanından 46’sı park ve bahçe olarak kullanılmakta, 15’inin üzerine yerleşim yeri, 5’inin üzerine sanayi sitesi, 4’ünün üzerine garaj,depo ve 2’sinin üzerine de spor tesisi inşaa edilmiş bulunmaktadır (Tablo 20).

Türkiye’de 1992-1994 yılları arasında 178 belediye tarafından 252 yeni çöplük açılmıştır. Açılan çöplüklerin en fazla 1000 metre uzaklığında tarımsal alan olan 102 belediye, çayır-mera alanı olan 87 belediye, orman alanı olan 65 belediye, yerleşim yeri olan 30 belediye, turistik tesis olan 5 belediye ve havaalanı olan 4 belediye bulunduğu belirlenmiştir (Tablo 18).

Katı Atık Yönetmeliği’ni yerine getirmeyen 1914 belediyenin 1273’ü bu durumun maddi imkansızlıklardan kaynaklandığını, 774’ü araçların yetersiz olduğunu, 814’ü personel yetersizliğini belirtmiş, 532 belediye Katı Atık Yönetmeliği hakkında bilgileri olmadığını vurgulamışlardır (Tablo 21).

1994 yılı Belediye Çevre Envanteri temel çevre göstergeleri

 
                 DETAYLI VERİLER AŞAĞIDAKİ TABLOLARDAN SAĞLANABİLİR
 

TABLO 1. İçme kullanma suyu ve kanalizasyon şebekeleri ve arıtma tesisleri ile hizmet edilen belediye nüfus yüzdesi, 1994

GRAFİK 01. İçmesuyu şebekesi, içmesuyu arıtma tesisi, kanalizasyon şebekesi ve arıtma tesisi ile hizmet edilen belediye nüfusunun toplam belediye nüfusu içindeki payı (%)

TABLO 2. İçmesuyu şebekesi, içmesuyu arıtma tesisi, kanalizasyon şebekesi atıksu arıtma tesisi ve katı atık bertaraf tesis sayıları ve hizmet verilen belediye sayısı, 1994

TABLO 3. İçme ve kullanma suyu sistemine ve hizmet verilen nüfus yüzdesine göre belediye sayısı, 1994

TABLO 4. İçme ve kullanma suyu sistemlerine göre hizmet verilen belediye nüfus yüzdesi, 1994

GRAFİK 02.

• Nüfus grubuna göre içmesuyu hizmeti verilen belediye nüfusu, 1994
• İçmesuyu sistemine göre içmesuyu hizmeti verilen belediye nüfusu, 1994
• Nüfus grubuna ve kullanılan içmesuyu sistemine göre hizmet verilen belediye nüfusu, 1994
TABLO 5. Kaynaklarına göre belediye sayısı ve temin edilen su miktarı, 1994

TABLO 6. Kaynaklarına göre belediye sayısı ve temin edilen suyun toplam temin edilen su içindeki payı, 1994

GRAFİK 03.

• Nüfus grubu ve kaynağına göre temin edilen su miktarı (1000 m³/yıl), 1994
• Kaynaklarına göre temin edilen su yüzdesi, 1994

TABLO 7. İçmesuyu arıtma tesisi tipine göre arıtma tesisi sayısı, kapasitesi ve arıtılan su miktarı, 1994

GRAFİK 04.

• İçmesuyu arıtma tesisi tipine göre arıılan su miktarı (1000 m³/yıl), 1994
• İçmesuyu arıtma tesisi tipine göre arıtılan su yüzdesi, 1994

TABLO 8. Kanalizasyon sistemine ve hizmet verilen nüfus yüzdesine göre belediye sayısı, 1994

TABLO 9. Kanalizasyon sistemine göre kanalizasyon hizmeti verilen nüfus yüzdesi, 1994

GRAFİK 05.

• Nüfus grubuna göre kanlizasyon hizmeti verilen belediye nüfusu, 1994
• Kanalizasyon sistemine göre kanalizasyon hizmeti verilen belediye nüfusu, 1994
• Nüfus grubuna göre ve kullanlılan kanlizasyon sistemine göre hizmet verilen belediye sayısı, 1994

TABLO 10. Alıcı ortamlara göre belediye sayısı ve deşarj edilen atıksu miktarı, 1994

TABLO 11. Alıcı ortamlara göre belediye sayısı ve deşsrj edilen atıksuyun toplam deşarj edilen atıksu içindeki payı, 1994

GRAFİK 06.

• Nüfus grubu ve alıcı ortama göre deşarj edilen atıksu miktarı (1000 m³/yıl), 1994
• Alıcı ortama göre deşarj edilen atıksu yüzdesi, 1994

TABLO 12. Atıksu arıtma tesisi tipine göre atıksu arıtma tesisi sayısı ve arıtılan atıksu miktarı, 1982-1997

GRAFİK 07.

• Atıksu arıtma tesisi tipine göre arıtma tesisi kapasitesi (1000 m³/yıl), 1982-1997
• Atıksu arıtma tesisi tipine göre arıtma tesisi kapasitesi yüzdesi, 1982-1997

TABLO 13. Atıksu arıtma tesisi tipine göre atıksu arıtma tesisi sayısı, kapasitesi ve arıtılan atıksu miktarı, 1994

GRAFİK 08.

• Atıksu arıtma tesisi tipine göre arıtılan atıksu miktarı (1000 m³/yıl), 1994
• Atıksu arıtma tesisi tipine göre arıtılan atıksu yüzdesi, 1994

TABLO 14. Katı atık hizmeti veren kuruluşlara göre belediye sayısı, 1994

TABLO 15. Nüfus grubu ve mevsimlere göre toplanan ortalama katı atık miktarı, 1994

GRAFİK 09. Katı atık hizmeti verilen belediyelerde, mevsimlere göre nüfus grubu itibariyle toplanan yıllık ortalama katı atık yüzdesi, 1994

TABLO 16. Bertaraf yöntemine göre katı atık miktarı, 1994

TABLO 17. Bertaraf yöntemine göre katı atık yüzdesi, 1994

GRAFİK 10.

• Nüfus grubu ve bertaraf yöntemine göre katı atık miktarı (ton/yıl), 1994
• Bertaraf yöntemine göre katı atık tüzdesi, 1994

TABLO 18. 1992-1994 yılları arasında açılan çöplüklere en fazla 1000 metre uzaklıkta olan alanlara göre belediye sayısı

TABLO 19. 1992-1994 yılları arasında kapatılan çöplük sayısı ve kapatılan çöplüklere en fazla 1000 metre uzaklıkta olan alanlara göre belediye sayısı

TABLO 20. 1992-1994 yılları arasında mevcut kullanım durumuna göre kapatılan çöplük sayısı

TABLO 21. Katı atık yönetmeliği hükümlerini yerine getirmeme sebebine göre belediye sayısı, 1994
 

---