Dış ticaret, hızla gelişen ve değişen bir yapıya sahiptir. Bu nedenle 1989=100 temel yıllı indekste yer alan maddelerin bir kısmı günümüzde güncelliğini yitirmiş, seçilen maddelerin 1989 yılındaki temsil oranları 1996'ya kadar önemli ölçüde düşmüştür. İhracat fiyat ve miktar indekslerine seçilen maddeler 1989 yılında toplam ihracatın %66.1'ini oluştururken, bu oran 1996 yılında %48.5'e, ithalat fiyat ve miktar indekslerinde ise, %61.7'den %40.9'a gerilemiştir.

Gerek kullanıcı ihtiyaçlarını karşılayabilmek, gerekse indeksi güncelleştirmek amacıyla, 1989 temel yıllı dış ticaret indekslerinin yerine, diğer indekslerle de (TEFE, TFİ) paralellik sağlayacak şekilde temel yılı 1994 olan yeni dış ticaret indekslerinin kurulması çalışmalarına 1996 yılı başlarında başlanmıştır.

1. Kapsam

1.1. Kapsanan sektörler

1994 temel yıllı dış ticaret indeksleri için beş ayrı sınıflama (Ulusal Sektör Sınıflaması, SITC Rev.3, ISIC Rev2, ISIC Rev3, BEC) kullanılmıştır. Ulusal Sektör Sınıflaması; halen hesaplanmakta olan 1989 temel yıllı dış ticaret indekslerini devam ettirebilmek amacıyla, SITC; uluslararası kuruluşlara cevap verebilmek ve uluslararası karşılaştırmalara olanak sağlamak amacıyla, ISIC Rev2 ve ISIC Rev3; Sanayi üretim ve TEFE indeksleri ile karşılaştırmaya olanak sağlamak amacıyla ve BEC; ulusal hesaplamalarda kullanılabilmesi amacıyla seçilmiştir.

Beş sınıflamaya göre hesaplanan dış ticaret indeksleri, sadece ISIC Revize 3’e göre yayınlanacak, diğer sınıflamalarla hesaplanan indeksler ise talep edenlere verilecektir.

Beş sınıflama ile hesaplanan dış ticaret indeksleri arasında tabii olarak ufak farklılıklar bulunmaktadır. Ancak bu farklılıklar, her sınıflamada yer alan sektörlerin ağırlıklarındaki farklılıklardan kaynaklanmaktadır. Bu sınıflamalara göre hesaplanan dış ticaret indeksleri arasındaki korelasyon katsayıları hesaplanmış, aynı yönde kuvvetli bir ilişkiye sahip oldukları görülmüştür.

Ayrıca, hesaplanan dış ticaret indeksleriyle, 1989 temel yıllı DİE, 1984-86 temel yıllı TCMB ve 1985 temel yıllı Dış Ticaret Müsteşarlığı indeksleri arasında da aynı yönde kuvvetli bir ilişki söz konusudur.

1.2. Kapsanan maddeler

Dış ticarete konu mallar, 1989-1995 yılları arasında 2 dijitli fasıl, 4 dijitli tarife, 6 dijitli tarife-altı ve 8 dijitli madde şeklinde sınıflandırılmakta ve istatististikler bu ayrıntıda oluşturulmaktadır. Ancak, 1996 yılı başından itibaren Gümrük Birliğine girmemiz ile birlikte madde kodları 12 dijite çıkarılmış ve 8’li dijitten 12’li dijite bir geçiş anahtarı oluşturularak, zaman serilerinin sürekliliği sağlanmıştır.

İndeks çalışmalarına madde seçimi ile başlanmış, fiyat indeksinde madde seçimi yapılırken çeşitli kriterler kullanılmıştır. İlk önce, yıllık değeri iki milyon $ ve üzerinde olan, 1994 yılının en az sekiz ayında sürekliliği bulunan maddeler seçilmiş, bu maddelere yüzde yakınlık 1/ (Closeness Percentage) formülü uygulanmış, sonucu 60 2/ ve üzerinde olan maddelerin istikrarlı olduğu görülerek indekse seçilmiştir.

İhracat fiyat indeksi için seçilen 881 madde 1994 yılı toplam ihracatımızın %81.2'sini, ithalat fiyat indeksi için seçilen 994 madde ise 1994 yılı ithalatımızın %63.8'ini oluşturmaktadır.

Miktar indekslerinin oluşturulmasında ise, daha evvel hesaplanan DİE dış ticaret indekslerinde olduğu gibi fiyat indekslerine seçilen maddeler yerine, sürekliliği ve önemi yüksek olan “tarife 6” ve 8 dijitli maddeler seçilmiştir.

Fiyat indeksine paralel olarak 8 dijitten hareketle seçilen maddeler zaman içerisinde güncelliğini hızlı bir şekilde yitirmekte, özellikle madde sayısı az olan sektörlerde, indekse seçilen maddelerin dış ticareti yoksa miktar indeksi “0” ya da 0’a yakın çıkmakta, böylece sektörde hiç ihracat ya da ithalat yapılmamış gibi bir sonuca varılmaktadır. Bu nedenle, miktar indekslerinde genel olarak hesaplamaya 6 dijitten başlanarak belirtilen sakıncalar ortadan kaldırılmaya çalışılmıştır. Ancak, bir tarife-altı içerisindeki maddelerin farklı sektörlerde yer alması ya da tüm maddelerin ölçü birimlerinin aynı olmaması durumunda indeks birimi olarak 8 dijitli maddeler alınmıştır.

Miktar indekslerinde “tarife 6”ların kullanılması ile hesaplanan dış ticaret indekslerinin değer indekslerine göre daha tutarlı sonuçlar verdiği görülmüştür.

1994 temel yıllı dış ticaret miktar indekslerine, 1994 yılı ihracatının %91.9'unu oluşturan 740, ithalatının %87.1'ini oluşturan 1275 madde veya tarife-altı (6 dijitli ve 8 dijitli) seçilmiştir.

1.3. Hesaplama yöntemi

İndekslerin duyarlı olması için madde gruplarının ve maddelerin gerçek payları ile temsil edilmeleri gerekmektedir. Bu nedenle, indeksler ağırlıklı (tartılı) hesaplanmaktadır. Dış ticaret indekslerinde ağırlıklar, madde ve madde gruplarının temel yıldaki ihracat ve ithalat toplam değerlerine bakılarak hesaplanmıştır.

İndekslerin hesaplanmasına maddelerden (Fiyat indekslerinde 8 dijitli istatistik pozisyonu, miktar indekslerinde ise 6 ve 8 dijitli istatistik pozisyonu) başlanmıştır. Örneğin, ISIC revize 3’e göre hesaplanan dış ticaret indekslerinde; her madde yer aldığı 4 dijitli ISIC Rev.3 mal grubunun, her 4’lü mal grubu 3’lü mal grubunun, her 3’lü mal grubu 2’li alt sektör içinde ağırlıklandırılmakta, buradan da ana sektör ve genel indeks hesaplanmaktadır.

Yapılan işlemleri bir çizelgeyle göstermek gerekirse;

İndeksler ihracat fiyat ve miktar, ithalat fiyat ve miktar olarak hesaplanmaktadır.

1.3.1. Fiyat indeksleri

Fiyat indekslerinin hesaplanmasında sabit ağırlıklı Laspeyres ve cari ağırlıklı Paasche indekslerinin geometrik ortalaması olan Fisher yöntemi kullanılmıştır.

Fiyat indeksleri öncelikle ABD Dolarına göre hesaplanmıştır. Hesaplanan indekslerden aylık ortalama döviz kuru kullanılarak Türk Lirası cinsinden indeksler de elde edilmiştir.

1.3.2. Miktar indeksleri

Miktar indekslerinin hesaplanmasında sabit ağırlıklı Laspeyres yöntemi kullanılmıştır.

1.4. Laspeyres indeksleri

Laspeyres indekslerinde ağırlıklar 1994 yılındaki toplam ihracat ve ithalat değerlerinden yukarıda açıklanan basamak sistemi ile tesbit edilmektedir.

Hesaplanan indekslerde yer alan sektör ve alt sektörlere ilişkin ağırlıklar aşağıdaki tabloda verilmektedir.

Temel yıl fiyatları (Po): İndekse seçilmiş maddelerin 1994 yılına ait aylık fiyatları (birim değer);

Yukarıda da belirtildiği gibi fiyatlar birim değerdir. Yani malın gerçek fiyatı olmayıp, ithalat veya ihracat toplam değerinin, toplam miktarına oranlanmasıyla bulunur.

Cari yıl fiyatları (Pi): Her bir maddenin aylık ihracat, ithalat değerinin o aydaki miktarına oranlanarak cari ay fiyatları bulunmuştur. İndeks hesaplanan ayda dış ticareti olmayan maddelerin fiyatları, bulundukları grubun ortalama değişimleri kullanılarak hesaplanmakta ve indekse girmektedir.

Temel yıl miktarları (Qo): Laspeyres indeksinde temel yıl miktarları, her maddenin 1994 yılı toplam ithalat ihracat miktarlarının aylık ortalaması olarak bulunmaktadır.

Cari yıl miktarları (Qi): Cari yıla ait aylık miktarlar, her maddenin ilgili aydaki ihracat ve ithalat miktarlarıdır. Madde indeksin hesaplandığı ayda işlem görmemişse miktar boş (0) geçmektedir.

Laspeyres fiyat indeksleri için;

Laspeyres miktar indeksleri için ise;

formülü kullanılmıştır.

1.5. Paasche indeksleri

Paasche indekslerinde yöntem olarak değişken ağırlıklar kullanılmaktadır. İndekse seçilen maddelerin ağırlıkları her ay için ayrı ayrı gerçekleşen ihracat ve ithalat değerleri kullanılarak hesaplanmaktadır.

Pi, Po, Qi, Qo değişkenleri Laspeyres indeksinde olduğu gibi hesaplanır.

Paasche fiyat indeksleri için;

formülünden yararlanılmıştır.

1.6. Fisher indeksleri

Fisher indeksleri sabit ağırlıklı Laspeyres fiyat indeksleri ile cari ağırlıklı Paasche fiyat indeksinin geometrik ortalamasıdır.

formülü kullanılarak hesaplanmıştır.