HANEHALKI İŞGÜCÜ ANKETLERİ HAKKINDA GENEL AÇIKLAMA

Türkiye'de planlı kalkınma dönemine geçişle birlikte iktisaden faal nüfus yapısı hakkındaki bilgi, beş yılda bir yapılan Genel Nüfus Sayım’larından ve 1966 yılından itibaren yapılan Hanehalkı İşgücü Anketlerinden derlenmiştir. Ancak, 1985 yılı sonuna kadar bu kaynaklardan elde edilen veriler, özellikle işgücü piyasasının izlenmesinde temel veri kaynağı olan işgücü anketinden elde edilen veriler; değişken coğrafi kapsam, tanım, kavram ve sınıflandırmalardaki farklılıklar nedeni ile bir zaman serisi içinde birbiri ile karşılaştırılabilir nitelikte değildi.

Bu bağlamda, Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) koordinatörlüğünde yürütülen İşgücü Piyasası Enformasyon Sistemi (İPES) Projesi kapsamında ve daha sonra Dünya Bankası İstihdam ve Eğitim Projesi çerçevesinde, Uluslararası Çalışma Örgütü (ILO)'nün de teknik katkıları ile yapılan çalışmalarda, işgücü piyasası nabzının daha doğru ve zamanında ölçülmesi hedeflenmiştir.

İktisaden faal nüfus, istihdam, eksik istihdam ve işsizlik ile ilgili son uluslararası standartlar (ILO, Onüçüncü Çalışma İstatistikçileri Konferansı, 1982) doğrultusunda, işgücünde zaman içinde olabilecek değişiklikleri daha doğru ölçebilmek ve uluslararası istatistiklerle kıyaslanabilirliği sağlamak amacıyla, 1988 yılında Hanehalkı İşgücü Anketi (HİA) her yönü ile gözden geçirilmiş ve sistem yeni bir yapıya kavuşturulmuştur.

Hanehalkı işgücü anketleri ile amaçlanan, kullanıcıların işgücü piyasasına farklı açılardan yaklaşmalarını mümkün kılacak değişkenlerin elde edilebileceği soru kağıdı ve tabülasyon planı oluşturmakla birlikte, temelde işgücü piyasasında kullanılan kavram kargaşasına son vermek ve uluslararası karşılaştırmalara elverişli rakam elde edebilecek tanımları oluşturabilmektir.

Bu amaçla, Onüçüncü Çalışma İstatistikçileri Konferansında benimsenen temel tanım ve kavramların kullanıldığı bu serideki anketler, Ekim 1988'den itibaren her yılın Nisan ve Ekim aylarının pazartesi ile başlayıp pazar ile biten son haftası referans alınarak 15 gün içinde uygulanmaya başlanmış ve sonuçlar, Türkiye, kentsel ve kırsal yerler ayrımında yayınlanmıştır.

Ekim 1988'den Nisan 1994'e kadar HİA'nın her uygulamasında, Türkiye genelinde ikame prensibiyle 11 160 hanehalkı ile anket yapılmakta iken, Ekim 1994 HİA uygulamasında örnek tasarımı değiştirilmiş olup, bu uygulamadan itibaren ikame prensibinden vazgeçilerek, örnek büyüklüğü yaklaşık 15 000’e çıkartılmıştır.

Anket, 1999 yılında ulusal ve uluslararası uzmanların katılımıyla düzenlenen toplantıda yeniden değerlendirilerek, yeni bir yapıya kavuşturulmuştur.

Bu doğrultuda, 2000 yılından itibaren hanehalkı işgücü anketinin; uygulama sıklığı, örnek büyüklüğü, tahmin boyutu, soru kağıdı gibi konularında değişiklikler yapılmıştır. Bu değişiklikler, mevcut seri ile karşılaştırma imkanını sağlayacak biçimde geliştirilmiştir.

Bu yeni tasarım ile tahminlerin duyarlılığının artırılması hedeflenmiştir. Yeni örnek tasarımında örnek büyüklüğü 23 000’e çıkartılmış ve ilk defa Ekim 1999 Hanehalkı İşgücü Anketinde kullanılmıştır.

Yeni örneklem tasarımı ile bir hanehalkı dört dönem takip edilmekte, dolayısıyla, hanehalkını oluşturan fertlerin zaman içerisindeki hareketlerinin izlenmesi, ülke içerisindeki ekonomik gelişmelerin fertler üzerindeki etkilerinin ölçülmesi mümkün olmaktadır. Bu amaca yönelik olarak, hanehalkı işgücü anketi soru kağıdına bazı sorular eklenmiştir. Anket soru kağıdında yapılan diğer bir değişiklik ise informal sektör istihdamı konusundadır. Ülkemizde giderek yaygınlaşan informal sektörde istihdam edilenlerin toplam istihdam içindeki payı giderek artmaktadır. Bu konuda hanehalkı işgücü anketleri ile düzenli bilgi derlemek amacıyla soru kağıdına; ev işlerinde çalışanlar, işyerinin yasal statüsü, ödenen vergi türü vb. sorular eklenmiştir. Ayrıca, alternatif işsiz sayısını hesaplamaya yönelik olarak, işsizlik kriterlerinden biri olan iş arama kanalını kullanma süresine ilişkin bir soruya da anket soru kağıdında yer verilmiştir.

2000 yılından itibaren, sabit referans dönemi uygulamasından vazgeçilerek, anketin uygulandığı günden önceki yedi gün referans dönemi olarak alınmaya başlanmıştır. Yeni seride anketin alan uygulamasına, her ayın sekizinden itibaren başlanmaktadır.

2000 yılından itibaren başlatılan yeni seride yapılan bir diğer değişiklik ise, 2000 yılına kadar 12 ve daha yukarı yaştakiler için verilen sonuçların, 15 ve daha yukarı yaştakiler için verilmeye, istihdam edilenlerin ve daha önce bir işte çalışmış işsizlerin iktisadi faaliyet kodlaması ise Uluslararası Standart Sanayi Sınıflaması, 1990 Revize 3’e göre yapılmaya başlanmıştır. 2001 yılından itibaren ise meslek kodlaması Uluslararası Meslek Sınıflaması (ISCO-88)’na göre yapılmaya başlanmıştır.

Hanehalkı İşgücü Anketi yeni örneklem tasarımı 2000 yılından itibaren yıllık (Türkiye, kent, kır), 7 coğrafi bölge (toplam, kent, kır) ve seçilmiş 9 il merkezi (Adana, Ankara, Antalya, Bursa, Erzurum, Gaziantep, İstanbul, İzmir, Samsun) için tahmin verilebilecek biçimde tasarlanmıştır. Söz konusu tasarım gereğince dört döneme ait veri setleri birleştirilerek yıllık veri seti oluşturulmaktadır. Yıllık tahmin sonuçları, yıl ortası nüfus projeksiyonları kullanılarak yeniden ağırlıklandırılmaktadır.

Buna göre 2002 yılı haber bülteninde Türkiye, kent ve kır ayrımı yanında, örnek büyüklüğü yeterli olduğundan 7 coğrafi bölge ve seçilmiş 9 il merkezi için de sonuçlar verilmiştir.

2002 yılı veri setinde kentsel yerlerdeki ortalama 163 yerleşim yerinden 74 565 ve kırsal yerlerdeki ortalama 289 yerleşim yerinden 22 317 olmak üzere, Türkiye genelinde toplam 96 882 örnek hanehalkı bilgileri kullanılmıştır. Bu hanehalklarından 78 453'ü ile anket gerçekleşmiş, 18 429 hanehalkına ise anketi reddetme, evde bulamama, iletişim kuramama vb. nedenlerle cevaplamama formu doldurulmuştur.

2002 yılında ankette, yıllık cevaplamama oranı, kırsal yerlerde % 6.4, kentsel yerlerde % 12 olmak üzere Türkiye genelinde % 10.7 olarak gerçekleşmiştir.