AÇIKLAMA

İnformal sektör, tanım ve kapsam olarak üzerinde tam olarak uzlaşmaya varılamamış bir kavramdır. Bu sektöre ilişkin, gayri resmi sektör, kayıtdışı ekonomi, saklı ekonomi, yeraltı ekonomisi gibi terimler de kullanılmakta, ancak bu terimlerin herbiri sektörün farklı bir boyutuna işaret etmektedir.

İnformal sektör deyimi uluslararası alanda ilk kez 1972'de Uluslararası Çalışma Örgütü'nün Kenya çalışması sırasında gündeme gelmiştir. 18-28 Ocak 1993 tarihleri arasında Uluslararası Çalışma Örgütü'nün yönetiminde Cenevre'de yapılan Onbeşinci Uluslararası Çalışma İstatistikçileri Konferansında informal sektör istatistiklerinin uluslararası karşılaştırılabilirliğini sağlamak üzere konu hakkında bir takım ortak görüşlere varılmıştır. Bu konferansta uzun tartışmalardan sonra, informal sektördeki istihdamın nasıl ölçüleceği hakkında, ülke koşullarına göre esnekliği olan bir tanım üzerinde fikir birliğine varılmıştır. Bu tanım kısaca şu şekilde özetlenebilir:

“Esas olarak, çalışanlarına istihdam ve gelir sağlamak amacıyla mal ve hizmet üretimi yapan birimleri kapsayan informal sektör; şirketleşmemiş, diğer bir deyişle tüzel kişiliği olmayan ve ekonomik faaliyetlerine ilişkin gelir-gider kaydı tutmayan, bir ya da daha çok hanehalkı üyesi tarafından işletilen hanehalkı düzeyindeki işletmelerdir. Bu işletmelerde çalışan kişiler informal sektördeki istihdamı oluştururlar.”

Bu tanıma göre, informal sektöre, işyerinin kayıtlılık ve çalışanlar bakımından büyüklüğü olmak üzere iki açıdan yaklaşılmaktadır. Tanımda, işyerinin tüzel kişiliği olmaması açık bir ölçüt olmasına karşın, çalışan sayısı için bir üst sınır getirilmemiş, “bir ya da daha çok hanehalkı üyesi” denilerek bu kısım açık uçlu olarak bırakılmıştır. Tanımda ayrıca informal sektörün oluşma nedenine de değinilmiştir.

Yukarıda verilen tanımdan da anlaşılacağı üzere, informal sektörün temel özelliği istihdam yaratmaya yönelik olmasıdır. İnformal sektör işyerleri, genellikle düşük teknoloji, üretkenlik ve organizasyon düzeyine sahiptir. Bu tür işyerlerinin bir başka özelliği ise düzenli bir muhasebe sistemlerinin olmamasıdır.

Devlet İstatistik Enstitüsü, informal sektördeki istihdama ilişkin bugüne kadar bir çok çalışma yapmıştır. Enstitü, informal sektörde çalışanlar hakkında, kısmi de olsa, düzenli olarak Ekim 1988 tarihinden beri Hanehalkı İşgücü Anketleri ile veri derlemektedir. Enstitünün bu konuda yaptığı diğer çalışmalar ise şöyle özetlenebilir: i) Ağustos 1992 tarihinde Hanehalkı İşgücü Anketi Blok Tarama Çalışmasında, evde yapılan iktisadi faaliyetin türü, bu faaliyet ile kaç kişinin uğraştığı ve varsa hanehalkı fertlerinden seyyar tezgahı olan kişi sayısına yönelik sorular sorulmuştur. ii) Ekim 1993 Hanehalkı İşgücü Anketine ilave olarak ikinci iş ve işyerinin özelliklerine ilişkin bir çalışma yapılmıştır. iii) 1992 Genel Sanayi ve İşyerleri Sayımı soru kağıdında, işyerinin dış görünümü ve vergilendirme yöntemine ilişkin sorulara yer verilmiştir. iv) 1992 Genel Sanayi ve İşyeri Sayımında kapsanmayan seyyar satıcılar ve pazarda çalışanlar hakkında bilgi toplamak amacıyla Seyyar Satıcılar ve Pazar Anketi, Nisan 1993 tarihinde uygulanmıştır.

Devlet İstatistik Enstitüsü, Türkiye’de informal sektör istihdamını temel karakeristikleri ile birlikte tahmin etmek üzere 2000 yılında bağımsız bir anket gerçekleştirmiştir.

Enstitü bu anket öncesi, Uluslararası Çalışma Örgütü’nün teknik katkıları ile ülkemiz için uygulanabilir bir informal sektör tanımının geliştirilmesi, bu sektör istihdamını ölçmeye yönelik araştırma sisteminin belirlenmesi, listeleme çalışması, soru kağıdı ve anket soru kağıdının oluşturulması ve bu sistemin bir pilot çalışma ile alanda denenmesi konusunda çalışmalar yapmıştır. Anket soru kağıdı hazırlanırken bu konuda çalışma yapan ülkelerin soru kağıtları incelenmiş, uluslararası standartlar ve ülkemiz koşulları dikkate alınarak bir soru kağıdı hazırlanmıştır.

Devlet İstatistik Enstitüsü tarafından informal sektör istihdamını ölçmek üzere uygulanması kararlaştırılan araştırma sisteminin bir bütün olarak denenmesi amacıyla gerçekleştirilen pilot çalışmaların ilki olan İnformal Sektör Anketi Pilot Listeleme Çalışması Kasım 1998 tarihinde Ankara, İstanbul ve İçel illerinde gerçekleştirilmiştir.

İkinci aşamada ise Şubat 1999 tarihinde, listeleme çalışmasında tespit edilen ekonomik birimlere, (Ankara il merkezinde 75 ve İstanbul il merkezinde 200), İnformal Sektör Anketi taslak soru kağıdı uygulanmıştır. Bu çalışmanın sonucuda İnformal Sektör Anketi soru kağıdı yeniden düzenlenmiştir. Pilot çalışma sonrasında anketin isminin uygulamaya dönük nedenlerle “Kentsel Yerler Küçük ve Şirketleşmemiş İşyerleri Anketi” olarak değiştirilmesine karar verilmiştir.

Enstitü, 2000 yılında uyguladığı bağımsız İnformal Sektör Anketinin yanısıra, Hanehalkı İşgücü Anketi’nin 2000 yılında başlayan yeni uygulamasında, informal sektörde istihdamı daha kapsamlı tahmin etmeye yönelik soru kağıdına bir takım yeni sorular eklemiştir. Böylelikle, bu konuda iki ayrı kaynaktan elde edilen verinin birbiriyle karşılaştırılabilirliği sağlanmıştır.

İnformal sektördeki istihdamı ölçmeye yönelik olarak belirlenen araştırma sistemi, ankette hanehalkı ve işyerlerinin birlikte kapsanmasını gerektirmektedir. Bu amaçla, ankette yer alan örnek birimlerin tespit edilmesi için hem haneler hem de işyerileri listelenerek informal sektör tanımına uyan ekonomik birimler seçilmiştir. Bu çalışmada hanelerin de listelenmesindeki temel amaç, sabit bir yeri veya adresi olmaksızın seyyar olarak sürdürülen veya evlerde gerçekleştirilen informal sektör faaliyetlerinin de kapsanabilmesidir. İnformal sektör anketi soru kağıdı ile işyeri sahipleri ve yanlarında çalışan kişiler hakkında bilgi derlenmiş, ankette uygulamaya dönük nedenlerle ev işlerinde çalışan ücretlilerin (domestic workers) kapsam dışı bırakılmasına karar verilmiştir.

İnformal sektör anketi ile, kentsel yerlerde bu sektörde istihdam edilenlerin sosyo-demografik karekteristikleri, kişileri bu sektörde çalışmaya iten etmenler, sektöre girme yolları, çalışma koşulları, çalışanların sosyal güvenlik durumları vb. konularda bilgi derlenmesi amaçlanmıştır. Ayrıca, Gayri Safi Yurtiçi Hasılanın hesaplamasında yararlanılmak üzere soru kağıdında bu sektöre ilişkin girdi-çıktı değerlerine de yer verilmiştir.

Kentsel Yerler Küçük ve Şirketleşmemiş İşyerleri Anketi 2000 yılında Şubat, Mayıs, Ağustos ve Kasım aylarında olmak üzere 4 dönem itibariyle uygulanmıştır. Örnek büyüklüğü birinci dönem 5 192, ikinci dönem 6 463, üçüncü dönem 7 257, dördüncü dönem ise 6 754 olmak üzere toplam 25 666 örnek işyeri ve hanehalklarıdır. Ankette 21 051 ekonomik birime anket uygulanmış; 4 615 ekonomik birime ise anketi reddetme, işyerinin kapanmış olması, adresin bulunamaması vb. nedenlerle cevaplamama soru formu doldurulmuştur. Ankette cevaplamama oranı % 17.9 olarak gerçekleşmiştir.