2000 İstihdam ve Kazanç Anketi I. Dönem (1 Ocak 2000 - 30 Haziran 2000) sonuçları incelendiğinde aşağıdaki bulgulara ulaşılmıştır.

2000 yılının birinci döneminde fiili çalışma karşılığı saatlik ücret işyeri büyüklüğüne göre karşılaştırıldığında, işyeri büyüklüğü arttıkça kişi başına fiili çalışma karşılığı saatlik ücret te artmaktadır. İşyeri büyüklük grubuna göre fiili çalışma karşılığı saatlik ücretin, bütün işyeri büyüklük gruplarında en yüksek elektrik, gaz ve su sektöründe olduğu görülmektedir (Grafik 1).

Grafik 1. Ekonomik faaliyet kolu ve işyeri büyüklüğüne göre fiili çalışma karşılığı saatlik ücret, 2000 (I)

2000 yılının birinci döneminde kişi başına aylık ortalama brüt kazanç, ankette kapsanan ekonomik faaliyet kolları itibariyle karşılaştırıldığında, en yüksek kişi başına aylık ortalama brüt kazancın elektrik, gaz ve su sektöründe olduğu görülmektedir. Elektrik, gaz ve su sektöründe kişi başına aylık ortalama brüt kazanç 644 milyon 951 bin TL olarak tahmin edilmiştir. Elektrik, gaz ve su sektörünü madencilik ve taş ocakçılığı sektörü takip etmektedir. Madencilik ve taşocakçılığı sektöründe kişi başına aylık ortalama brüt kazanç 559 milyon 899 bin TL dir.

2000 yılının birinci döneminde kazancın bileşenlerini oluşturan brüt ücretin, brüt kazanç içindeki payı elektrik, gaz ve su sektöründe % 85.3, imalat sektöründe % 84.5 ve madencilik ve taşocakçılığı sektöründe ise % 74.9 olarak tahmin edilmiştir (Tablo 1).

Aylık ortalama brüt kazançlar iki basamaklı ekonomik faaliyet kolu itibariyle incelendiğinde, 2000 yılının birinci döneminde madencilik ve taşocakçılığı sektöründe en yüksek kişi başına aylık ortalama brüt kazancın 750 milyon 589 bin TL ile 'Ham petrol ve doğalgaz çıkarımı ve metal cevheri madenciliği' ekonomik faaliyet kolunda olduğu görülmektedir. İmalat sanayii sektöründe ise en yüksek ortalama brüt kazanç, 709 milyon 90 bin TL ile 'Ana metal sanayi' ekonomik faaliyet kolundadır. Elektrik, gaz ve su sektöründe en yüksek ortalama brüt kazanç, 751 milyon 632 bin TL 'Elektrik, gaz, buhar ve sıcak su üretimi ve dağıtımı' ekonomik faaliyet kolundadır (Tablo 4).

Toplu iş sözleşmesi (TİS) kapsamındaki işyerlerinde; madencilik ve taşocakçılığı sektöründe en yüksek ortalama brüt kazancın 2000 yılının ilk döneminde 871 milyon 59 bin TL ile 'Ham petrol ve doğalgaz çıkarımı ve metal cevheri madenciliği' ekonomik faaliyet kolunda olduğu görülmektedir. TİS kapsamında imalat sanayi sektöründe en yüksek ortalama brüt kazanç, 912 milyon 246 bin TL 'Kok kömürü, rafine edilmiş petrol ürünleri, kimyasal madde, plastik ve kauçuk ürünleri imalatı' ekonomik faaliyet kolundadır. Elektrik, gaz ve su sektöründe ise en yüksek ortalama brüt kazancın 752 milyon 763 bin TL ile 'Elektrik, gaz, buhar ve sıcak su üretimi ve dağıtımı' ekonomik faaliyet kolunda olduğu görülmektedir (Tablo 5).

Grafik 2. Ekonomik faaliyet kolu ve kamu-özel sektör ayrımına göre aylık ortalama brüt kazanç, 2000 (I)

TİS kapsamı dışındaki işyerlerinde, madencilik ve taşocakçılığı sektöründe en yüksek ortalama brüt kazanç, 221 milyon 217 bin TL ile 'Ham petrol ve doğalgaz çıkarımı ve metal cevheri madenciliği' ekonomik faaliyet kolundadır. İmalat sanayi sektöründe ise, en yüksek ortalama brüt kazancın, 459 milyon 144 bin TL ile 'Kok kömürü, rafine edilmiş petrol ürünleri, kimyasal madde, plastik ve kauçuk ürünleri imalatı' ekonomik faaliyet kolunda olduğu görülmektedir. Elektrik, gaz ve su sektöründe en yüksek ortalama brüt kazanç, 586 milyon 350 bin TL ile 'Elektrik, gaz, buhar ve sıcak su üretimi ve dağıtımı' ekonomik faaliyet kolundadır (Tablo 6).

Aylık ortalama brüt kazançlar kamu ve özel sektör ayrımında incelendiğinde, 2000 yılının birinci döneminde kamu sektöründe en yüksek ortalama brüt kazancın 720 milyon 481 bin TL ile imalat sanayi sektöründe olduğu görülmektedir(Tablo 1). Özel sektörde ise en yüksek ortalama brüt kazanç 672 milyon 394 bin TL ile elektrik, gaz ve su sektöründedir. Grafik 2'de de görüleceği gibi, elektrik, gaz ve su sektörü hariç, kamu sektöründe çalışanların ortalama brüt kazançları, özel sektörde çalışanlara göre daha yüksektir (Tablo 1) (Grafik 2).

İşyeri büyüklüğüne göre kişi başına aylık ortalama brüt ücret ve kazançlar karşılaştırıldığında, birinci dönemde işyeri büyüklüğü arttıkça kişi başına aylık ortalama brüt ücret ve kazancın da genellikle yükseldiği görülmektedir. 2000 yılının ilk yarısında 1-9 ücretli çalışanı bulunan küçük ölçekli işyerlerinde kişi başına aylık ortalama brüt kazanç 207 milyon 731 bin TL, aylık ortalama brüt ücret ise 195 milyon 716 bin TL'dir. 2000 yılının ilk yarısında 500 ve daha fazla ücretli çalışanı bulunan büyük ölçekli işyerlerinde kişi başına aylık ortalama brüt kazanç 609 milyon 19 bin TL, kişi başına aylık ortalama brüt ücret ise 493 milyon 727 bin TL olarak tahmin edilmiştir (Tablo 3)

Grafik 3. Ekonomik faaliyet kolu ve işyeri büyüklüğüne göre aylık ortalama brüt kazanç, 2000 (I)

Sektörler itibariyle işyeri büyüklüğüne göre kişi başına aylık ortalama brüt kazançlar karşılaştırıldığında, 500 ve daha fazla çalışanı bulunan işyeri büyüklüğü grubunda en yüksek kişi başına aylık ortalama brüt kazancın maden ve taşocakçılığı sektöründe olduğu görülmektedir. 500 ve daha fazla çalışanı bulunan büyük ölçekli işyerleri grubu hariç, diğer işyeri büyüklüğü gruplarında, kişi başına aylık ortalama brüt kazanç, elektrik, gaz ve su sektöründe, maden ve taşocakçılığı ile imalat sektörüne göre daha yüksek seyretmektedir.

İşyerinin doğrudan veya dolaylı toplu iş sözleşmesi kapsamında olup olmama durumuna göre aylık ortalama brüt ücret ve kazançlar incelendiğinde, TİS kapsamındaki kamu ve özel sektör işyerlerinde ücretli çalışanların aylık ortalama brüt ücret ve kazançlarının, TİS kapsamı dışında bulunan işyerlerine göre daha yüksek olduğu görülmektedir (Tablo 2).

TİS kapsamındaki işyerlerinde 2000 yılının ilk yarısında kişi başına aylık ortalama brüt kazanç 627 milyon 774 bin TL ve kişi başına aylık ortalama brüt ücret 506 milyon 952 bin TL dir. TİS kapsamı dışında kalan işyerlerinde ise 2000 yılının ilk yarısında kişi başına aylık ortalama brüt kazanç 257 milyon 364 bin TL ve kişi başına aylık ortalama brüt ücret 234 milyon 757 bin TL olarak tahmin edilmiştir. Bu durumda, kamu ve özel sektör ayrımına da bakıldığında, TİS kapsamındaki işyerlerinde kişi başına aylık ortalama brüt ücret ve kazançların TİS kapsamı dışında kalan kamu ve özel sektör işyerlerindeki kişi başına aylık ortalama brüt ücret ve kazançlara göre daha yüksek olduğu görülmektedir (Tablo 2). Sonuç olarak, toplu iş sözleşmelerinin ücretler ve kazançlar üzerinde çok etkili olduğu görülmektedir.

İşyerinin bulunduğu yedi coğrafi bölge (seçilmiş iller dahil değil) ve seçilmiş dört ile göre aylık ortalama brüt kazançlar incelendiğinde, 2000 yılının ilk döneminde, kişi başına aylık ortalama brüt kazancın sırasıyla, en yüksek Akdeniz Bölgesi (Adana hariç) (580 milyon 170 bin TL), Doğu Anadolu Bölgesi (556 milyon 51 bin TL) ve Adana ilinde (548 milyon 942 bin TL) olduğu görülmektedir(Tablo 7).

2000 yılının ilk yarısında kamu sektöründe, Akdeniz Bölgesinde (Adana hariç), Ege Bölgesi (İzmir hariç) ve İzmir ilinde aylık ortalama brüt kazancın diğer bölge ve illere göre daha yüksek olduğu görülmektedir. Özel sektörde ise; 2000 yılının birinci döneminde Adana ili, Marmara Bölgesi (İstanbul hariç) ve Ankara ilinde aylık ortalama brüt kazancın diğer bölge ve illere göre daha yüksek olduğu görülmektedir (Tablo 7).

İkramiye ve prim ödemelerinin, aylık ortalama brüt kazanç içindeki oranına bakıldığında 2000 yılının birinci döneminde en yüksek değerin madencilik ve taşocakçılığı sektöründe olduğu görülmektedir. Bu sektörde 2000 yılı birinci döneminde ikramiye ve primin aylık ortalama brüt kazanç içindeki oranı % 20.1' dir (Tablo 1).

İkramiye ve prim ödemelerinin oranı, kamu-özel sektör ayrımında karşılaştırıldığında; 2000 yılının birinci döneminde ikramiye ve prim ödemelerinin aylık ortalama brüt kazanç içindeki oranının kamu sektöründe % 16.2, özel sektörde ise % 11.2 olduğu görülmektedir (Tablo 1).

İşyeri büyüklüğüne göre bakıldığında birinci dönemde işyeri büyüklüğü arttıkça ikramiye ve prim ödemelerinin aylık ortalama brüt kazanç içindeki oranı genellikle artmaktadır. Yine, toplu iş sözleşmesi uygulanan işyerlerinde, ikramiye ve prim ödemelerinin aylık ortalama brüt kazanç içindeki oranının toplu iş sözleşmesi uygulanmayan işyerlerine göre daha yüksek olduğu görülmektedir.

Ankette kapsanan üç ekonomik faaliyet kolunda, düzensiz sosyal yardımların aylık ortalama brüt kazanç içindeki payı 2000 yılının ilk yarısında % 3.2, kamu sektöründe % 3.7, özel sektörde ise % 3 olarak tahmin edilmiştir (Tablo 1).

İşyeri büyüklüğüne göre sosyal yardımlara bakıldığında birinci dönemde işyeri büyüklüğü arttıkça brüt düzensiz sosyal yardım ödemelerinin aylık ortalama brüt kazanç içindeki oranının da arttığı görülmektedir. 500 ve daha fazla çalışanı bulunan işyerlerinde sosyal yardım ödemeleri genellikle daha yüksek düzeyde gerçekleşmektedir. Sosyal yardımlar, toplu iş sözleşmesi kapsamında olup olmama durumuna göre incelendiğinde, birinci dönemde toplu iş sözleşmesi uygulanan işyerlerinde, brüt düzensiz sosyal yardım ödemelerinin aylık ortalama brüt kazanç içindeki oranının toplu iş sözleşmesi uygulanmayan işyerlerine göre genellikle daha yüksek olduğu görülmektedir.