1998 İstihdam ve Kazanç Anketi I. Dönem (1 Ocak 1998 - 30 Haziran 1998) sonuçları, II. Dönem (1 Temmuz 1998 - 31 Aralık 1998) sonuçları ile karşılaştırıldığında aşağıdaki bulgulara ulaşılmıştır.

1998 yılının hem birinci hem de ikinci döneminde fiili çalışma karşılığı saatlik ücret işyeri büyüklüğüne göre karşılaştırıldığında, işyeri büyüklüğü arttıkça kişi başına fiili çalışma karşılığı saatlik ücretin de genellikle yükseldiği görülmektedir (Grafik 1). En yüksek fiili çalışma karşılığı saatlik ücretin 1998 yılının birinci döneminde 841 bin TL, ikinci döneminde ise 1 milyon 58 bin TL ile elektrik, gaz ve su sektöründe olduğu görülmektedir (Tablo 3).

İşyeri büyüklüğüne göre en yüksek fiili çalışma karşılığı saatlik ücret incelendiğinde, her iki dönemde de 500 ve daha fazla çalışanı bulunan büyük ölçekli işyerleri haricinde diğer bütün işyeri büyüklük gruplarında, elektrik gaz ve su sektöründeki fiili çalışma karşılığı saatlik ücretin diğer sektörlere göre daha yüksek olduğu gözlenmektedir. 500 ve daha fazla çalışanı bulunan büyük ölçekli işyerleri grubunda ise fiili çalışma karşılığı saatlik ücretin en yüksek madencilik ve taşocakçılığı sektöründe olduğu görülmektedir.

1998 yılının her iki döneminde kişi başına aylık ortalama brüt kazanç, ankette kapsanan ekonomik faaliyet kolları itibariyle karşılaştırıldığında, her iki dönemde de en yüksek kişi başına aylık ortalama brüt kazancın elektrik, gaz ve su sektöründe olduğu görülmektedir. Birinci dönemde elektrik, gaz ve su sektöründe kişi başına aylık ortalama brüt kazanç 190 milyon 365 bin TL iken, ikinci dönemde bu rakam 252 milyon 420 bin TL'ye ulaşmıştır.

1998 yılının her iki döneminde de elektrik, gaz ve su sektörünü madencilik ve taş ocakçılığı sektörü takip etmektedir. Madencilik ve taşocakçılığı sektöründe birinci dönemde kişi başına aylık ortalama brüt kazanç 177 milyon 625 bin TL iken, ikinci dönemde bu rakam 239 milyon 154 bin TL olarak tahmin edilmiştir.

1998 yılının birinci döneminde kazancın bileşenlerini oluşturan brüt ücretin, brüt kazanç içindeki payı elektrik, gaz ve su sektöründe % 86.2 iken, ikinci dönemde % 84.5, madencilik ve taşocakçılığı sektöründe bu oran birinci dönemde % 81.5 iken, ikinci dönemde % 78.6 ve imalat sektöründe birinci dönemde % 84.6 iken, ikinci dönemde % 84.1 olarak tahmin edilmiştir (Tablo 1).

Aylık ortalama brüt kazançlar iki basamaklı ekonomik faaliyet kolu itibariyle incelendiğinde, 1998 yılının birinci döneminde madencilik ve taşocakçılığı sektöründe en yüksek kişi başına aylık ortalama brüt kazanç 223 milyon 173 bin TL ile 'Ham petrol ve doğalgaz çıkarımı ve metal cevheri madenciliği' ve ikinci dönemde ise 276 milyon 532 bin TL ile 'Maden kömürü, linyit ve turba çıkarımı' ekonomik faaliyet kolunda olduğu görülmektedir. İmalat sanayii sektöründe ise en yüksek ortalama brüt kazanç, birinci dönemde 212 milyon 301 bin TL ile 'Kok kömürü, rafine edilmiş petrol ürünleri, kimyasal madde, plastik ve kauçuk ürünleri imalatı' ve ikinci dönemde ise 269 milyon 303 bin TL ile 'Motorlu kara taşıtı, römork ve diğer ulaşım araçları imalatı' ekonomik faaliyet kolunda olduğu görülmektedir. Elektrik, gaz ve su sektöründe ise en yüksek ortalama brüt kazanç, birinci dönemde 198 milyon 959 bin TL ve ikinci dönemde 273 milyon 869 bin TL ile 'Elektrik, gaz, buhar ve sıcak su üretimi ve dağıtımı' ekonomik faaliyet kolundadır (Tablo 4).

Toplu iş sözleşmesi kapsamındaki işyerlerinde; madencilik ve taşocakçılığı sektöründe en yüksek ortalama brüt kazanç 1998 yılının ilk döneminde 265 milyon 271 bin TL ile 'Ham petrol ve doğalgaz çıkarımı ve metal cevheri madenciliği' ve ikinci döneminde 321 milyon 182 bin TL ile 'Taşocakçılığı ve diğer madencilik' ekonomik faaliyet kolunda olduğu görülmektedir. TİS kapsamında imalat sanayi sektöründe en yüksek ortalama brüt kazanç, birinci dönemde 285 milyon 866 bin TL ve ikinci dönemde ise 341 milyon 277 bin TL ile 'Kok kömürü, rafine edilmiş petrol ürünleri, kimyasal madde, plastik ve kauçuk ürünleri imalatı' ekonomik faaliyet kolundadır. Elektrik, gaz ve su sektöründe ise en yüksek ortalama brüt kazancın birinci dönemde 198 milyon 445 bin TL ve ikinci dönemde 273 milyon 188 bin TL ile 'Elektrik, gaz, buhar ve sıcak su üretimi ve dağıtımı' ekonomik faaliyet kolunda olduğu görülmektedir (Tablo 5).

Grafik 2. Ekonomik faaliyet kolu, kamu-özel sektör ayrımı ve dönemlere göre aylık ortalama brüt kazanç

Toplu iş sözleşmesi (TİS) kapsamı dışındaki işyerlerinde, madencilik ve taşocakçılığı sektöründe en yüksek ortalama brüt kazanç, birinci dönemde 101 milyon 655 bin TL, ikinci dönemde de 117 milyon 383 bin TL ile 'Ham petrol ve doğalgaz çıkarımı ve metal cevheri madenciliği' ekonomik faaliyet kolundadır. İmalat sanayi sektöründe ise, en yüksek ortalama brüt kazancın, birinci dönemde 158 milyon 119 bin TL ile 'Kok kömürü, rafine edilmiş petrol ürünleri, kimyasal madde, plastik ve kauçuk ürünleri imalatı' ekonomik faaliyet kolunda, ikinci dönemde ise 202 milyon 217 bin TL ile 'Motorlu kara taşıtı,römork ve diğer ulaşım araçları imalatı' ekonomik faaliyet kolunda olduğu görülmektedir. Elektrik, gaz ve su sektöründe en yüksek ortalama brüt kazancın, birinci dönemde 240 milyon 222 bin TL ve ikinci dönemde 328 milyon 215 bin TL ile 'Elektrik, gaz, buhar ve sıcak su üretimi ve dağıtımı' ekonomik faaliyet kolunda olduğu görülmektedir (Tablo 6).

Aylık ortalama brüt ücret ve kazançlar kamu ve özel sektör ayrımında incelendiğinde, 1998 yılının birinci ve ikinci döneminde kamu sektöründe en yüksek ortalama brüt kazancın sırasıyla 222 milyon 490 bin TL ve 309 milyon 206 bin TL ile madencilik ve taşocakçılığı sektöründe olduğu görülmektedir (Tablo 1). Özel sektörde ise en yüksek ortalama brüt kazancın her iki dönemde de elektrik, gaz ve su sektöründe olduğu görülmektedir. Bu rakamlar 1998 yılının birinci döneminde 262 milyon 193 bin TL, ikinci döneminde ise 395 milyon 343 bin TL olarak tahmin edilmiştir. Grafik 2'de de görüleceği gibi, her iki dönemde de elektrik, gaz ve su sektörü hariç, kamu sektöründe çalışanların ortalama brüt kazanç ve ücretleri, özel sektörde çalışanlara göre daha yüksektir (Tablo 1) (Grafik 2).

İşyeri büyüklüğüne göre kişi başına aylık ortalama brüt ücret ve kazançlar karşılaştırıldığında, her iki dönemde de işyeri büyüklüğü arttıkça kişi başına aylık ortalama brüt ücret ve kazancın da genellikle yükseldiği görülmektedir. 1998 yılının ilk yarısında 1-9 ücretli çalışanı bulunan küçük ölçekli işyerlerinde kişi başına aylık ortalama brüt kazanç 79 milyon 229 bin TL, aylık ortalama brüt ücret ise 73 milyon 434 bin TL'dir. 1-9 ücretli çalışanı bulunan küçük ölçekli işyerlerinde 1998 yılının ikinci yarısında kişi başına aylık ortalama brüt kazanç 96 milyon 771 bin TL, aylık ortalama brüt ücret ise 89 milyon 979 bin TL olarak tahmin edilmiştir. 1998 yılının ilk yarısında 500 ve daha fazla ücretli çalışanı bulunan büyük ölçekli işyerlerinde kişi başına aylık ortalama brüt kazanç 191 milyon 483 bin TL, kişi başına aylık ortalama brüt ücret ise 156 milyon 241 bin TL olarak tahmin edilmiştir. 1998 yılının ikinci yarısında ise, 500 ve daha fazla ücretli çalışanı bulunan büyük ölçekli işyerlerinde kişi başına aylık ortalama brüt kazanç 249 milyon 420 bin TL, aylık ortalama brüt ücret ise 200 milyon 455 bin TL olarak tahmin edilmiştir (Tablo 3) (Grafik 3).

Sektörler itibariyle işyeri büyüklüğüne göre kişi başına aylık ortalama brüt kazançlar karşılaştırıldığında, 500 ve daha fazla çalışanı bulunan büyük ölçekli işyerleri grubu hariç, diğer işyeri büyüklüğü gruplarında, kişi başına aylık ortalama brüt kazanç ve ücretlerin elektrik, gaz ve su sektöründe, imalat ile maden ve taşocakçılığı sektörüne göre daha yüksek seyrettiği görülmektedir. 500 ve daha fazla çalışanı bulunan işyeri büyüklüğü grubunda ise en yüksek kişi başına aylık ortalama brüt kazanç ve ücretin maden ve taşocakçılığı sektöründe olduğu görülmektedir.

İşyerinin doğrudan veya dolaylı toplu iş sözleşmesi kapsamında olup olmama durumuna göre aylık ortalama brüt ücret ve kazançlar incelendiğinde, her iki dönemde de toplu iş sözleşmesi kapsamındaki kamu ve özel sektör işyerlerinde ücretli çalışanların aylık ortalama brüt ücret ve kazançlarının, toplu iş sözleşmesi kapsamı dışında bulunan işyerlerine göre daha yüksek olduğu görülmektedir (Tablo 2).

TİS kapsamındaki işyerlerinde 1998 yılının ilk yarısında kişi başına aylık ortalama brüt kazanç 196 milyon 690 bin TL ve kişi başına aylık ortalama brüt ücret 160 milyon 595 bin TL iken, 1998 yılının ikinci yarısında kişi başına aylık ortalama brüt kazanç 254 milyon 536 bin TL'ye ve kişi başına aylık ortalama brüt ücret 204 milyon 301 bin TL'ye yükselmiştir. TİS kapsamı dışında kalan işyerlerinde ise 1998 yılının ilk yarısında kişi başına aylık ortalama brüt kazanç 89 milyon 861 bin TL ve kişi başına aylık ortalama brüt ücret 81 milyon 950 bin TL iken, 1998 yılının ikinci yarısında kişi başına aylık ortalama brüt kazanç 118 milyon 681 bin TL, kişi başına aylık ortalama brüt ücret ise 108 milyon 372 bin TL olarak tahmin edilmiştir. Bu durumda, kamu ve özel sektör ayrımına da bakıldığında, TİS kapsamındaki işyerlerinde kişi başına aylık ortalama brüt ücret ve kazançların toplu iş sözleşmesi kapsamı dışında kalan kamu ve özel sektör işyerlerindeki kişi başına aylık ortalama brüt ücret ve kazançlara göre daha yüksek olduğu görülmektedir (Tablo 2). Sonuç olarak, toplu iş sözleşmelerinin ücretler ve kazançlar üzerinde çok etkili olduğu görülmektedir.

İşyerinin bulunduğu yedi coğrafi bölge (seçilmiş iller dahil değil) ve seçilmiş dört ile göre aylık ortalama brüt ücret ve kazançlar incelendiğinde, 1998 yılının ilk döneminde, kişi başına aylık ortalama brüt kazancın sırasıyla, en yüksek Adana ili (189 milyon 187 bin TL), Doğu Anadolu Bölgesi (176 milyon 629 bin TL) ve Karadeniz Bölgesinde (166 milyon 525 bin TL) olduğu görülmektedir. 1998 yılının ikinci döneminde de bu sıralama değişmemiştir. 1998 yılının ikinci döneminde, en yüksek kişi başına aylık ortalama brüt kazanç sırasıyla, Adana ili (236 milyon 230 bin TL), Doğu Anadolu Bölgesi (214 milyon 84 bin TL) ve Karadeniz Bölgesinde (213 milyon 195 bin TL) elde edilmiştir (Tablo 7).

1998 yılının ilk yarısında kamu sektöründe, İstanbul ili, İzmir ili ve Akdeniz Bölgesinde (Adana hariç) aylık ortalama brüt kazancın diğer bölge ve illere göre daha yüksek olduğu görülmektedir. 1998 yılının ikinci yarısında kamu sektöründe, İstanbul ili, Güneydoğu Anadolu Bölgesi ve İzmir ilinde aylık ortalama brüt kazancın diğer bölge ve illere göre daha yüksek olduğu görülmektedir.

Özel sektörde ise; 1998 yılının her iki döneminde de, Adana ili, Marmara Bölgesi (İstanbul hariç) ve Ankara ilinde aylık ortalama brüt kazancın diğer bölge ve illere göre daha yüksektir (Tablo 7).

İkramiye ve prim ödemelerinin, aylık ortalama brüt kazanç içindeki oranına bakıldığında 1998 yılının birinci ve ikinci döneminde en yüksek değerin madencilik ve taşocakçılığı sektöründe olduğu görülmektedir. Bu sektörde 1998 yılı birinci dönemde ikramiye ve primin aylık ortalama brüt kazanç içindeki oranı % 13, ikinci dönemde ise % 16.8'dir. Bu oranlar, kamu-özel sektör ayrımında karşılaştırıldığında; kamu sektöründe 1998 yılının birinci döneminde ikramiye ve prim ödemelerinin aylık ortalama brüt kazanç içindeki oranı %12.6, ikinci döneminde ise % 14.8 olduğu görülmektedir. Özel sektörde ise, 1998 yılının birinci döneminde ikramiye ve prim ödemelerinin aylık ortalama brüt kazanç içindeki oranı %12, ikinci döneminde ise % 12.2 olduğu görülmektedir (Tablo 1).

İşyeri büyüklüğüne göre bakıldığında her iki dönemde de işyeri büyüklüğü arttıkça ikramiye ve prim ödemelerin aylık ortalama brüt kazanç içindeki oranının genellikle arttığı görülmektedir (Tablo 3).. Yine, her iki dönemde de, toplu iş sözleşmesi uygulanan işyerlerinde, ikramiye ve prim ödemelerinin aylık ortalama brüt kazanç içindeki oranının toplu iş sözleşmesi uygulanmayan işyerlerine göre daha yüksek olduğu görülmektedir (Tablo 2).

Ankette kapsanan üç ekonomik faaliyet kolunda, düzensiz sosyal yardımların aylık ortalama brüt kazanç içindeki payı 1998 yılının ilk yarısında % 3.2, kamu sektöründe % 4.7, özel sektörde ise % 2.6 olarak tahmin edilmiştir. 1998 yılının ikinci yarısında ise düzensiz sosyal yardımların, aylık ortalama brüt kazanç içindeki payı % 3.3, kamu sektöründe % 4.8, özel sektörde ise % 2.5 olarak tahmin edilmiştir (Tablo 1).

İşyeri büyüklüğüne göre sosyal yardımlara bakıldığında her iki dönemde de işyeri büyüklüğü arttıkça brüt düzensiz sosyal yardım ödemelerinin aylık ortalama brüt kazanç içindeki oranının da arttığı görülmektedir. 500 ve daha fazla çalışanı bulunan işyerlerinde sosyal yardım ödemelerinin daha yüksek düzeyde gerçekleşmektedir (Tablo 3).Sosyal yardımlar, toplu iş sözleşmesi kapsamında olup olmama durumuna göre incelendiğinde, her iki dönem için de geçerli olmak üzere toplu iş sözleşmesi uygulanan işyerlerinde, brüt düzensiz sosyal yardım ödemelerinin aylık ortalama brüt kazanç içindeki oranının toplu iş sözleşmesi uygulanmayan işyerlerine göre daha yüksek olduğu görülmektedir (Tablo 2).