1996 yılının her iki döneminde de elektrik, gaz ve su sektörünü madencilik ve taş ocakçılığı sektörü takip etmektedir. Madencilik ve taş ocakçılığı sektöründe birinci dönemde kişi başına aylık ortalama brüt kazanç 42 milyon 863 bin TL. iken ikinci dönemde bu rakam 59 milyon 150 bin TL. olarak tahmin edilmiţtir.

1996 yılının birinci döneminde kazancın bileşenlerini oluşturan brüt ücretin, brüt kazanç içindeki payı elektrik, gaz ve su sektöründe % 86.8 iken, madencilik ve taşocakçılığı sektöründe bu oran % 78.7’ ye düşmektedir. 1996 yılının ikinci döneminde ise kazancın bileşenlerini oluşturan brüt ücretin brüt kazanç içindeki payının elektrik, gaz ve su sektöründe % 85.7’ ye düştüğü, madencilik ve taş ocakçılığı sektöründe ise % 81.4’e yükseldiği tespit edilmiştir (Tablo 1).

1996 yılının hem birinci hem de ikinci döneminde fiili çalışma karşılığı saatlik ücret işyerinin ücretli çalışan sayısı grubuna göre karşılaştırıldığında, genellikle işyeri büyüklüğü arttıkça kişi başına fiili çalışma karşılığı saatlik ücretin de yükseldiği görülmektedir. Bu durum ikinci dönemde daha belirgindir. En yüksek fiili çalışma karşılığı saatlik ücretin 1996 yılının her iki döneminde de elektrik gaz ve su iktisadi faaliyet kolunda olduğu görülmektedir. Birinci dönemde bu rakam 225 bin TL. olarak tahmin edilirken ikinci dönemde 310.9 bin TL.’ye yükselmiţtir (Tablo 2).

Aylık ortalama brüt ücret ve kazançlar kamu ve özel sektör ayrımında incelendiğinde, 1996 yılının birinci döneminde kamu sektöründe en yüksek ortalama brüt kazanç 51 milyon 28 bin TL. ile imalat sanayi sektöründe, ikinci dönemde ise 72 milyon 833 bin TL. ile elektrik, gaz ve su sektöründe görülmektedir. Özel sektörde ise en yüksek ortalama brüt kazanç birinci dönemde 76 milyon 314 bin TL ile elektrik, gaz ve su sektöründe, ikinci dönemde ise 52 milyon 144 bin TL. ile imalat sanayi sektöründe elde edilmektedir. İkinci dönemde özel sektörde elektrik, gaz ve su iktisadi faaliyet kolu için gözlem değeri öngörülenden az olduğu için bilgi verilememiştir. Grafik 1’de de görüleceği gibi, her iki dönemde de elektrik, gaz ve su sektörü hariç, kamu sektöründe çalışanların ortalama brüt ücret ve kazançlarının özel sektörde çalışanlara göre daha yüksektir (Tablo 1 ve Grafik 1).

İşyeri büyüklüğüne göre aylık ortalama brüt ücret ve kazançlar karşılaştırıldığında, her iki dönemde de işyeri büyüklüğü arttıkça kişi başına aylık ortalama brüt ücret ve kazancın da yükseldiği görülmektedir. 1996 yılının ilk yarısında 500 ve daha fazla ücretli çalışanı bulunan büyük ölçekli işyerlerinde kişi başına aylık ortalama brüt kazanç 50 milyon 671 bin TL., kişi başına aylık ortalama brüt ücret ise 41 milyon 744 bin TL., olarak tahmin edilmiştir.1996 yılının ikinci yarısında ise, 500 ve daha fazla ücretli çalışanı bulunan büyük ölçekli işyerlerinde kişi başına aylık ortalama brüt kazanç 70 milyon 161 bin TL., aylık ortalama brüt ücret ise 57 milyon 526 bin TL. olarak tahmin edilmiştir. 1996 yılının ilk yarısında 1-9 ücretli çalışanı bulunan küçük ölçekli işyerlerinde kişi başına aylık ortalama brüt kazanç ise 22 milyon 974 bin TL., aylık ortalama brüt ücret ise 21 milyon 81 bin TL., 1996’nın ikinci yarısında kişi başına aylık ortalama brüt kazanç ise 32 milyon 607 bin TL., aylık ortalama brüt ücret 30 milyon 117 bin TL. olarak tahmin edilmiştir (Tablo 2 ve Grafik 2).

İşyerinin doğrudan veya dolaylı toplu iş sözleşmesi (TİS) kapsamında olup olmama durumuna göre aylık ortalama brüt ücret ve kazançlar incelendiğinde, her iki dönemde de toplu iş sözleşmesi kapsamındaki kamu ve özel sektör işyerlerinde ücretli çalışanların aylık ortalama brüt ücret ve kazançlarının, toplu iş sözleşmesi kapsamı dışında bulunan işyerlerine göre daha yüksek olduğu görülmektedir (Tablo 3).

TİS kapsamındaki işyerlerinde 1996 yılının ilk yarısında kişi başına aylık ortalama brüt kazanç 50 milyon 788 bin TL. ve kişi başına aylık ortalama brüt ücret 41 milyon 807 bin TL. iken, 1996 yılının ikinci yarısında kişi başına aylık ortalama brüt kazanç 70 milyon 576 bin TL.’ye ve kişi başına aylık ortalama brüt ücret 57 milyon 496 bin TL.’ye yükselmiştir. TİS kapsamı dışında kalan işyerlerinde ise 1996 yılının ilk yarısında kişi başına aylık ortalama brüt kazanç 25 milyon 315 bin TL. ve kişi başına aylık ortalama brüt ücret 23 milyon 217 bin TL. iken 1996 yılının ikinci yarısında kişi başına aylık ortalama brüt kazanç 35 milyon 914 bin TL., ve kişi başına aylık ortalama brüt ücret ise 32 milyon 681 bin TL. olarak tahmin edilmiştir. Dolayısıyla toplu iş sözleşmelerinin ücretler ve kazançlar üzerinde çok etkili olduğu görülmektedir (Tablo 3).

İki basamalı iktisadi faaliyet kolu itibariyle aylık ortalama brüt kazançlar incelendiğinde, 1996 yılının birinci döneminde madencilik ve taşocakçılığı sektöründe en yüksek kişi başına aylık ortalama brüt kazanç 47 milyon 772 bin TL., ikinci dönemde ise 62 milyon 362 bin TL. ile ‘Ham petrol ve doğalgaz çıkarımı ve metal cevheri madenciliği’ sektöründedir. İmalat sanayi sektöründe ise en yüksek ortalama brüt kazanç birinci dönemde 58 milyon 906 bin TL. ile ‘Ana metal sanayi’ ve ikinci dönemde de 85 milyon 819 bin TL. ile ‘Elektrikli makine, radyo, televizyon, haberleşme teçhizatı ve cihazları ile tıbbi ve optik aletler imalatı’ iktisadi faaliyet kolunda olduğu görülmektedir. Elektrik, gaz ve su sektöründe ise en yüksek ortalama brüt kazanç birinci dönemde 59 milyon 83 bin TL., ikinci dönemde 84 milyon 606 bin TL. ile ‘Elektrik, gaz, buhar ve sıcak su üretimi ve dağıtımı’ iktisadi faaliyet kolundadır (Tablo 4).

TİS kapsamındaki işyerlerinde; madencilik ve taşocakçılığı sektöründe en yüksek ortalama brüt kazanç 1996 yılının ilk döneminde 54 milyon 81 bin TL. ile ‘Ham petrol ve doğalgaz çıkarımı ve metal cevheri madenciliği’ iktisadi faaliyet kolunda, ikinci döneminde ise 72 milyon 393 bin TL. ile ‘ Taşocakçılığı ve diğer madencilik’ iktisadi faaliyet kolunda olduğu görülmektedir. TİS kapsamında imalat sanayi sektöründe en yüksek ortalama brüt kazanç, birinci dönemde 73 milyon 38 bin TL. ile ‘Kok kömürü, rafine edilmiş petrol ürünleri, kimyasal madde, plastik ve kauçuk ürünleri imalatı’ iktisadi faaliyet kolunda iken, ikinci dönemde 103 milyon 948 bin TL. ile ‘Elektrikli makine, radyo, televizyon, haberleşme teçhizatı ve cihazları ile tıbbi ve optik aletler imalatı’ iktisadi faaliyet kolundadır. Elektrik, gaz ve su sektöründe ise en yüksek ortalama brüt kazancın birinci dönemde 59 milyon 115 bin TL. ile ve ikinci dönemde 84 milyon 606 bin TL. ile‘ Elektrik, gaz, buhar ve sıcak su üretimi ve dağıtımı’ iktisadi faaliyet kolunda olduğu görülmektedir (Tablo 5).

TİS kapsamı dışındaki işyerlerinde, madencilik ve taşocakçılığı sektöründe en yüksek ortalama brüt kazanç birinci dönemde 23 milyon 251 bin TL. ile ‘Taşocakçılığı ve diğer madencilik’ iktisadi faaliyet kolunda, ikinci dönemde de 48 milyon 564 bin TL. ile ‘Ham petrol ve doğalgaz çıkarımı ve metal cevheri madenciliği’ iktisadi faaliyet kolundadır. İmalat sanayi sektöründe ise, en yüksek ortalama brüt kazancın birinci dönemde 45 milyon 679 bin TL. ikinci dönemde 63 milyon 333 bin TL. ile ‘Kok kömürü, rafine edilmiş petrol ürünleri, kimyasal madde, plastik ve kauçuk ürünleri imalatı’ iktisadi faaliyet kolunda olduğu görülmektedir (Tablo 6).

İşyerinin bulunduğu yedi coğrafi bölge (seçilmiş iller dahil değil) ve seçilmiş dört ile göre aylık ortalama brüt ücret ve kazançlar incelendiğinde, 1996 yılının ilk döneminde, kişi başına aylık ortalama brüt kazancın sırasıyla, en yüksek Ankara ili (49 milyon 706 bin TL.), Doğu Anadolu Bölgesi (47 milyon 347 bin TL.) ve Adana ilinde (46 milyon 860 bin TL.) olduğu görülmektedir. 1996 yılının ikinci döneminde ise bu sıralama şu şekilde değişmiştir. 1996 yılının ikinci döneminde, en yüksek kişi başına aylık ortalama brüt kazanç sırasıyla, Ankara ili (65 milyon 637 bin TL.), Adana ili (65 milyon 416 bin TL.) ve Doğu Anadolu Bölgesinde (63 milyon 97 bin TL.) elde edilmiştir (Tablo 7).

1996 yılının ilk yarısında TİS kapsamındaki işyerlerinde, Ankara ili, Marmara Bölgesi ve İzmir ilinde aylık ortalama brüt kazancın diğer bölge ve illere göre daha yüksek olduğu görülmektedir. TİS uygulanan bu bölge ve iller arasında en yüksek aylık ortalama brüt kazanç birinci dönem itibariyle Ankara ilinde 61 milyon 154 bin TL. olarak gerçekleşmiştir. 1996 yılının ikinci yarısında TİS kapsamındaki işyerlerinde, İstanbul, Ankara ve Adana illerinde aylık ortalama brüt kazancın diğer bölge ve illere göre daha yüksek olduğu görülmektedir. TİS uygulanan bu bölge ve iller arasında en yüksek aylık ortalama brüt kazanç ikinci dönem itibariyle İstanbul ilinde 79 milyon 603 bin TL. olarak gerçekleşmiştir (Tablo 8).

TİS kapsamındaki işyerlerinin yasal statüleri dikkate alındığında, kamu sektöründe en yüksek aylık ortalama brüt kazancın 1996 yılının birinci döneminde Ankara ilinde (62 milyon 90 bin TL.), ikinci dönemde ise Güneydoğu Anadolu Bölgesinde (81 milyon 237 bin TL.) olduğu görülmektedir. Özel sektörde ise en yüksek aylık ortalama brüt kazanç 1996 yılının her iki döneminde de Karadeniz bölgesinde, birinci dönemde 69 milyon 795 bin TL. ikinci dönemde ise 89 milyon 88 bin TL. olarak tahmin edilmiştir (Tablo 8).

1996 yılının ilk yarısında TİS kapsamı dışındaki işyerlerinde, Ankara, İzmir ve İstanbul illerinde aylık ortalama brüt kazancın diğer bölge ve illere göre daha yüksek olduğu görülmektedir. Bu bölge ve iller arasında en yüksek ortalama aylık brüt kazanç birinci dönem itibariyle Ankara ilinde 37 milyon 789 bin TL. olarak gerçekleşmiştir. 1996 yılının ikinci yarısında da ilk yarısında olduğu gibi TİS kapsamı dışındaki işyerlerinde, Ankara, İstanbul ve İzmir illerinde aylık ortalama brüt kazancın diğer bölge ve illere göre daha yüksek olduğu görülmektedir. Bu bölge ve iller arasında en yüksek aylık ortalama brüt kazanç ikinci dönem itibariyle yine Ankara ilinde 52 milyon 479 bin TL. olarak gerçekleşmiştir (Tablo 9).

TİS kapsamı dışında kalan işyerlerinin yasal statüleri dikkate alınarak bakıldığında, 1996 yılının her iki döneminde de kamu sektöründe en yüksek aylık ortalama brüt kazanç, İstanbul ilinde, birinci dönemde 42 milyon 58 bin TL. ikinci dönemde 57 milyon 597 bin TL. olarak tahmin edilmiştir. Özel sektörde ise en yüksek aylık ortalama brüt kazanç Ankara ilinde birinci dönemde 37 milyon 817 bin TL. ikinci dönemde ise 52 milyon 536 bin TL. olarak tahmin edilmiţtir (Tablo 9).

İkramiye ve prim ödemelerinin aylık ortalama brüt kazanç içindeki oranına bakıldığında 1996 yılının birinci döneminde en yüksek değerin madencilik ve taşocakçılığı sektöründe (% 18.4) olduğu görülmektedir. Birinci dönemde özel sektörde aynı iktisadi faaliyet kolunda ikramiye ve primin aylık ortalama brüt kazanç içindeki oranı % 8.3’ tür. 1996 yılının ikinci döneminde ise ikramiye ve prim ödemelerinin aylık ortalama brüt kazanç içindeki oranı, birinci dönemde olduğu gibi en yüksek madencilik ve taşocakçılığı sektöründedir (% 15.9). Özel sektörde aynı iktisadi faaliyet kolunda ikramiye ve primin aylık ortalama brüt kazanç içindeki oranı ikinci dönemde % 12.5’e yükselmiştir (Tablo 1).

Asgari ücret komisyonunca tespit edilmiş aylık asgari ücretler; 16 yaşını dolduranlar için, 01.09.1995-31.07.1996 tarihleri arasında aylık 8 milyon 460 bin TL., 01.08.1996-31.07.1997 tarihleri arasında aylık 17 milyon 10 bin TL. olarak belirlenirken, bu iki dönem arasındaki asgari ücret artış oranı % 101.1’ dir. 16 yaşını doldurmayanlar için ise bu rakamlar 01.09.1995-31.07.1996 tarihleri arasında aylık 7 milyon 88 bin TL. ve 01.08.1996-31.07.1997 tarihleri arasında aylık 14 milyon 400 bin TL. olarak belirlenmiştir. 16 yaşını doldurmayanlar için bu dönemler arasındaki aylık asgari ücret artışı % 103.2’ dir.

TABLOLAR