DEVLET İSTATİSTİK ENSTİTÜSÜ BAŞKANLIĞI
VII. GENEL TARIM SAYIMI TARIMSAL İŞLETMELER ANKETİ GEÇİCİ SONUÇLARINI AÇIKLADI

- Genel bulgular ve grafikler

- 2001 Genel Tarım Sayımı Tarımsal İşletmeler (hanehalkı) konusunda özet bilgiler ve örnekleme yöntemi

- Türkiye'de Tarım Sayımları

- Bazı tanım ve kavramlar


Tablolar: (Excel Tablolar)


Tablo 1. İşletmelerin yasal durumlarına göre işletme sayıları ve tasarruflarında bulunan arazi

Tablo 2. İşletme büyüklüklerine göre işletme sayıları ve işletmelerin tasarrufunda bulunan arazi

Tablo 3. İşletme büyüklüğüne ve işletme tiplerine göre işletme sayısı ile işletmelerin tasarrufunda bulunan arazi ve hayvan sayıları

Tablo 4. İşletme büyüklüklerine göre arazi kullanımı (örtüaltı dahil)

Tablo 5. İşletme büyüklüğü ve arazinin tasarruf şekline göre işletme sayısı ve işledikleri arazi

Tablo 6. İşletme büyüklüğüne göre işletme sayısı, arazi parça sayısı ve arazi büyüklüğü

Tablo 7. Örtüaltı tarımı yapan işletme sayısı ve örtüaltı tarım alanı

Tablo 8. Birden fazla ekiliş yapan işletme sayısı ve birden fazla ekiliş yapılan alan

Tablo 9. İşletme büyüklüğü ve sulama sistemlerine göre sulanan alan

Tablo 10. İşletme büyüklüğü ve sulama kaynaklarına göre sulanan alan

Tablo 11. İşletme büyüklüğüne göre işletmelerin sahip oldukları başlıca tarımsal alet ve makine sayıları

Tablo 12. İşletme büyüklüğü ve traktörün mülkiyet durumuna göre traktörle arazi işleyen işletme sayısı ve traktörle işlenen alan

Tablo 13. İşletme büyüklüğü ve biçerdöverin mülkiyet durumuna göre biçerdöver kullanan işletme sayısı ve biçerdöver kullanılan arazi

Tablo 14. Cinsler ve yaş grupları itibariyle sayım anında mevcut büyükbaş hayvan sayısı

Tablo 15. Cinsler ve yaş grupları itibariyle sayım anında mevcut küçükbaş hayvan sayısı

Tablo 16. Tarımsal işletmede bir ya da iki işi olan hanehalkı fertlerinin yaş ve cinsiyete göre çalışan sayısı ve ortalama çalışılan gün sayısı

Tablo 17. Tarımsal işletmelerde esas işi tarımsal faaliyet olan hanehalkı fertlerinin işteki durumu


Genel bulgular ve grafikler

VII. Genel Tarım Sayımı, Tarımsal İşletme Listesi, Köy Genel Bilgi Anketi ve Tarımsal İşletmeler (hanehalkı) Anketi olmak üzere üç çalışmadan oluşmuş olup bu bültende Tarımsal İşletmeler (hanehalkı) Anketi sonuçları verilmektedir.

2001 yılı Genel Tarım Sayımı Tarımsal İşletmeler (hanehalkı) Anketi sonucuna göre tüm köyler ve nüfusu 5.000'den az olan ilçe merkezlerinde toplam 3.075.516 adet tarımsal işletme ile bu işletmelerin tasarrufunda bulunan 184.329.490 dekar arazi tespit edilmiştir. Devlet İstatistik Enstitüsü, 28 Mayıs-30 Eylül 2001 tarihleri arasında uyguladığı VII. Genel Tarım Sayımında (GTS) iki yöntemle bilgi derlemiştir. Tamsayım yöntemi ile derlenen Köy Genel Bilgi Anketi geçici sonuçları 29.05.2002 tarihinde açıklanmıştır. Tarımsal İşletmeler (hanehalkı) Anketi ise örnekleme yöntemiyle derlenmiş olup toplam 50.000 işletmede anket uygulanmıştır.

2001 yılında yapılan tarım sayımının geçmiş sayımlardan önemli farklılıkları bulunmaktadır. Bu farklılıkları üç grup altında toplayabiliriz. Bunlar;
1. VII.Genel Tarım Sayımında bitkisel üretim ile ilgili verilerin ürün çeşitleri itibariyle parsel bazında hayvancılık ile ilgili verilerin ise tür ve ırk bazında ve işletme düzeyinde derlenmiş olması,
2. Karşılaştırmada bütünlüğün sağlanabilmesi amacıyla geçmiş yıllardaki sayımların tüm değişkenlerinin korunması,
3. AB uyum çalışmaları kapsamında ihtiyaç duyulan tüm değişkenlerin ilave edilmesi şeklinde özetlenebilir.

Tarımsal işletmelerin yasal durumları:
2001 GTS Tarımsal İşletmeler (hanehalkı) Anketi sonucuna göre Türkiye'de tarım işletmelerinin %99,77'si toplam arazinin ise %97,67'si, tek bir hanehalkı işletmeleri tarafından işletilmektedir.

Ortalama işletme büyüklüğü:
Sayım sonuçlarına göre Türkiye'de ortalama işletme büyüklüğü; Rize ilinde en düşük (11,51 dekar), Şanlıurfa ilinde en yüksek (194,85 dekar) olup, Türkiye genelinde ortalama 61,01 dekar olarak belirlenmiştir.

 

İşletme büyüklüğüne göre arazi dağılımı:
2001 GTS Tarımsal İşletmeler (hanehalkı) Anketi sonucuna göre Türkiye'de 50 dekardan küçük işletmeler sayısal olarak toplam işletmelerin %64,81'ini oluştururken toplam alanın %21,34'ünü tasarrufunda bulundurmaktadır. Buna karşılık toplam işletmelerin %0,74'ü ve toplam alanın %11,35'i 500 dekardan büyük işletme grubunda bulunmaktadır.

Sayım sonucuna göre 2001 yılında, 50 dekardan küçük ve 500 dekardan büyük işletmelerin hem sayısı ve hem de arazi miktarında oransal olarak azalma, 50-499 dekar arazisi olan işletme grubunda ise heriki değer açısından bir artış görülmüştür. Bu değerler, hem tarımsal işletme sayısı hem de işletmelerin tasarrufunda bulunan arazi açısından Türkiye'de tarımsal işletmelerin orta büyüklük grubunda yoğunlaşma eğiliminde olduğunu göstermektedir.

1991 ve 2001 GTS Tarımsal İşletmeler (hanehalkı) Anketi sonuçlarına göre Türkiye'de tarımsal işletmelerin, arazi büyüklüğüne göre işletme sayısı ve işletmelerin tasarrufunda bulunan arazinin toplam arazi içindeki oranları şu şekildedir;

Türkiye'de tarımsal işletmeler, 1991 GTS'de %32,13, 2001 GTS'de %31,46 oranları ile 20-49 dekar arazi grubunda yoğunlaşmıştır.


Türkiye'de tarımsal işletmelerin tasarrufunda bulunan arazi heriki sayım sonucuna göre 100-199 dekar arazi grubunda yoğunlaşmış ancak 1991 GTS'de bu gruptaki arazi, toplam arazinin %20,99'unu, 2001 GTS'de ise %23,81'ini oluşturmaktadır.

Tarımsal işletme tipleri:
2001 Genel Tarım sayımı Tarımsal İşletmeler (hanehalkı) Anketi sonucuna göre toplam 3.075.516 adet tarımsal işletmenin %67,42'sinde hem bitkisel üretim hem de hayvan yetiştiriciliği, %30,22'sinde yalnız bitkisel üretim, %2,36'sında ise yalnız hayvan yetiştiriciliği yapılmaktadır.


Toplam 184.329.490 dekar arazinin; %72,38'ini hem bitkisel üretim hem de hayvancılık yapan işletmeler, %27,38'ini yalnız bitkisel üretim yapan işletmeler, %0,23'ünü yalnız hayvancılık yapan işletmeler tasarrufunda bulundurmaktadır.

Arazi kullanımı:
2001 Genel Tarım Sayımı Tarımsal İşletmeler (hanehalkı) Anketi sonucuna göre ülkemizde tarımsal işletmelerin tasarrufunda bulunan arazinin; %66,47'si tarla, %14,85'i nadas, %9,79'u meyve ve diğer uzun ömürlü bitkiler (kavaklık-söğütlük dahil), %2,01'i sebze ve çiçek bahçeleri (örtüaltı dahil), %2,30'u çayır, %2,54'ü tarıma elverişli olduğu halde kullanılmayan, %0,73'ü otlak, %0,51'i koruluk ve orman (fundalık ve makilik dahil) arazisi olup %0,80'i ise tarıma elverişsiz arazidir.



Tarla arazisi oranının en yüksek olduğu bölge %17,27 ile Orta Kuzey, en düşük olduğu bölge %5,64 ile Karadeniz, sebze ve çiçek bahçeleri (örtüaltı dahil) oranının en yüksek olduğu bölge %26,91 ile Ege, en düşük olduğu bölge %2,04 ile Kuzeydoğu, meyve ve diğer uzun ömürlü bitkilerin (kavaklık-söğütlük dahil) kapladığı arazi oranının en yüksek olduğu bölge %24,41 ile Karadeniz, en düşük olduğu bölge %1,68 ile Kuzeydoğu, nadas alanı oranının en yüksek olduğu bölge %27,80 ile Orta Kuzey, en düşük olduğu bölge ise %1,70 ile Marmara Bölgesidir.

Arazi tasarruf şekli:
Türkiye'de tarımsal işletmelerde mülk arazi oranı oldukça yüksektir. 2001 GTS Tarımsal İşletmeler (hanehalkı) Anketi sonucuna göre yalnız kendi arazisini işleten işletmelerin oranı %81,34 iken bu işletmelerin işledikleri arazi oranı %73,96' dır. Yalnız kendi arazisini işleten işletmelerin en fazla olduğu bölge %90,16 ile Güneydoğu, en düşük olduğu bölge ise %70,24 ile Marmara Bölgesi'dir.


Parsel (parça) sayısı ve büyüklüğü:
2001 GTS Tarımsal İşletmeler (hanehalkı) Anketi sonucuna göre Türkiye'de ortalama parsel sayısı 4,08 adet, ortalama parsel genişliği ise 14,96 dekardır.


Örtüaltı tarımı:
Ülkemizde örtüaltı tarımının en çok geliştiği bölge Akdeniz bölgesidir. Sayım sonucuna göre tarımsal işletmelerin %1,56'sında örtüaltı tarımı yapılmakta olup örtüaltı tarımı yapılan alanın toplam alan içindeki oranı %0,18' dir.

Örtüaltı tarım yapılan işletme ve alan oranının en yüksek olduğu bölge Akdeniz (%58,64-%50,02), en düşük olduğu bölge ise (%0,50-%0,67) Kuzeydoğu Bölgesidir.


Birden fazla ekiliş yapılan alan (örtüaltı hariç):
Sayım sonucuna göre Türkiye'de tasarrufunda arazi bulunan işletmenin %0,88'inde aynı arazide birden fazla ekiliş yapılmaktadır. Birden fazla ekiliş yapılan alan, tarım alanının (ekilen tarla, nadas, sebze ve çiçek bahçeleri toplamı) %0,82'sidir. Birden fazla ekiliş yapılan alanın %92,09'u Akdeniz Bölgesi'nde bulunmaktadır.


Sulama sistemlerine göre sulanan alan:
2001 GTS Tarımsal İşletmeler (hanehalkı) Anketi sonucuna göre tarımsal işletmelerin %42,87'sinde tarımsal amaçlı sulama yapılmakta, tarımsal işletmenin tasarrufunda bulunan toplam arazinin ise %19,02'si sulanmaktadır. Sulanan arazinin en fazla olduğu bölge %19,55 oranı ile Ege Bölgesi, en az olduğu bölge ise %3,40 oranı ile Karadeniz Bölgesi'dir. Sulanan arazinin; %81,73'ü salma, %16,62'si yağmurlama, %1,65'i ise damla sulama sistemi ile sulanmaktadır.

Sulama kaynaklarına göre sulanan alan:
Sayım sonucuna göre sulanan arazinin %37,55'i kuyudan, %28,64'ü akarsudan, %15,87'si barajdan, %10,05'i kaynaktan, %2,85'i göletten, %1,93'ü gölden, %3,11'i diğer kaynaklardan sağlanan su ile sulanmaktadır.

Traktör ve biçerdöver varlığı ile mülkiyet durumu:
Türkiye'de 892.746 adet tarımsal işletme mülk olarak traktör kullanmakta olup, bu işletmelerde, işletme başına düşen ortalama mülk traktör sayısı 1,02 adettir. Traktörü ortak kullanan işletme sayısı 76.236, ortak kullanılan traktör sayısı ise 79.498 adettir.

Sayım sonucuna göre traktör ile işlenen alanın, %58,47'sinde mülk, %33,32'sinde kira, %5,45'inde ortak, %2,76'sında akraba veya komşudan ücretsiz olarak alınan traktör kullanılmaktadır.

Türkiye'de 16.874 adet işletme mülk olarak biçerdöver kullanmakta olup bu işletmelerde, işletme başına düşen ortalama mülk biçerdöver sayısı 1,01 adettir. Biçerdöveri ortak olarak kullanan işletme sayısı 4.386, ortak kullanılan biçerdöver sayısı ise 4.476 adettir.

Sayım sonucuna göre biçerdöver ile hasat edilen alanın, %87,70'inde kira, %9,13'ünde mülk, %2,48'inde ortak, %0,69'unda akraba veya komşudan ücretsiz olarak alınan biçerdöver kullanılmaktadır.

Hayvan sayıları:
Sayım sonucuna göre Türkiye'de toplam büyükbaş hayvan sayısı (her yaşta) 11.145.155, küçükbaş hayvan sayısı (her yaşta) 27.511.119 olarak tespit edilmiştir. Büyükbaş hayvan sayısının en fazla olduğu bölge %17,10 ile Ege Bölgesi, küçükbaş hayvan sayısının en fazla olduğu bölge ise %22,51 ile Güneydoğu Bölgesi'dir.

Türkiye'de 9.838.363 adet sığır, 134.591 adet manda, 18.545.467 adet koyun, 1.206.811 adet Ankara keçisi, 4.545.120 adet kıl keçisi , 459.476 adet kültür keçisi tespit edilmiştir.

Türlerine göre hayvan sayılarına bakıldığında, sığırın %17,41 ile Karadeniz, mandanın %24,61 ile Orta Kuzey, koyunun %22,53, Ankara keçisinin %29,47, kıl keçisinin %28,07 oranları ile Güneydoğu, kültür keçisinin %33,06 ile Ege Bölgesi'nde yoğunlaştığı görülmektedir.

 

Tarımsal işletmede esas işi tarımsal faaliyet olanlar:
2001 GTS Tarımsal İşletmeler (hanehalkı) Anketi sonucuna göre Türkiye'deki tarımsal işletmelerde esas işi tarımsal faaliyet olan fertlerin işletme başına ortalama sayısı 2,65 kişi olup yılda ortalama çalışılan gün sayısı 211'dir. Esas işi tarımsal faaliyet olan fertlerin %44,23'ü 12 yaşından büyük kadın, %52,89'u 12 yaşından büyük erkek, %2,88'i 9-12 yaş arası çocuk olarak belirlenmiştir.


Ülkemizde, tarımsal işletmelerde esas işi tarımsal faaliyet olup ikinci işi olmayan fertlerin oranı %86,32, esas işi tarımsal faaliyet olup ikinci işi olan fertlerin oranı %6,83'dür. Esas işi tarımsal faaliyet olup ikinci işi olan fert oranının en yüksek (%9,97) Marmara, en düşük (%3,38) Orta Doğu Bölgesi'nde olduğu görülmektedir.

Tarımsal işletmede esas işi tarımsal faaliyet olanların %64,52'sinin ücretsiz aile işçisi olduğu, %34,07'sinin kendi hesabına çalıştığı, %0,71'inin işveren, %0,65'inin yevmiyeli (arızi, mevsimlik,geçiçi), %0,05'inin ücretli olduğu görülmektedir.

Tarımsal işletmede esas işi tarımsal faaliyet olan erkeklerin %57,15'i, kadınların ise %6,47'si kendi hesabına çalışmaktadır. Esas işi tarımsal faaliyet olan kadınların %92,81'inin ücretsiz aile işçisi olduğu görülmektedir.