Ayrıntılı bilgi

Haber bülteni

Veritabanı

Özet Tablolar

1994=100 Temel Yıllı Toptan Eşya Fiyatları İndeksi

Seri numarası

(..............................)

Periyodu

Aylık

Amacı

Genel tanımı ile Toptan Eşya Fiyatları İndeksi; (TEFE) toptan satışa konu olan ürünlerin toptan fiyatlarındaki değişimin bir göstergesidir. Toptan Eşya Fiyatları İndeksi; belirli bir referans döneminde, toptan satışa konu olan ürünlerin fiyatlarının zaman içinde karşılaştırılarak fiyat değişikliklerinin ölçülmesinde kullanılır. İndeks, aynı miktar ve kalitedeki aynı maddeleri, içerdiğinden sadece fiyat değişimlerini yansıtır.

Toptan Eşya Fiyatları İndeksi; ekonomideki genel değişimlerin, toptan alım ve satımlara konu olan malların fiyatlarındaki değişikliklerin gözlenmesinde, sabit fiyatlarla yapılan hesaplamalarda, deflatör olarak, sektörel fiyat hareketlerini ve farklılıklarını belirlemede, mevsimsel fiyat değişmelerinin izlenmesinde, değer serilerinin deflate edilmesi ve ekonomik kararlara ışık tutulmasında çeşitli kesimler tarafından farklı amaçlar için kullanılmaktadır. Özellikle özel girişimcilerin; üretim, verimlilik, karlılık ve muhasebe hesaplarında ve alacakları yatırım kararlarında fiyat indeksleri temel değişkenlerin başında gelmektedir.

Toptan Eşya Fiyatları İndeksi, yurtiçinde firma, kurum, kuruluş, borsa, birlik, hal ve kooperatifler gibi yerlerde yapılan üretim veya toptan satışların zaman içindeki fiyat değişikliklerini kapsar. Gayri Safi Milli Hasıla hesapları içinde yer alan sektörlerin, ürettiği ve sattığı maddelerin değerinden, yurtdışına yapılan satışlar (ihracat) çıkarılmış, yurtdışından satınalışlar (ithalat) ise kapsam dışı bırakılmıştır. Ayrıca hanehalkının ürettiği mal ve hizmetler de indeks kapsamında bulunmamaktadır.

Coğrafi Kapsam

Toptan Eşya Fiyatları İndeksi ülke ekonomisinde, üretilen maddelerin sektörler itibarıyla fiyat değişimini ölçer. Toptan Eşya Fiyatları İndeks sepetinin oluşmasında önemli olan, üretimde ağırlıklı olan sektör, madde ve firmaların seçimidir. Bu nedenle Toptan Eşya Fiyatları İndeksi belli bir bölge için değil, Türkiye için hesaplanır. Üretimde belli paya sahip firmalar il ve bölge ayrımı yapılmadan kapsama alınır, coğrafi kapsam Türkiyedir.

Sektör Kapsamı

Toptan Eşya Fiyatları indeksinde yeralan sektörlerin seçiminde yapılan araştırmalar, analizler ve değerlendirmelere göre indeksin; bir yandan uluslararası indekslerle karşılaştırmaya elverişli olmasına diğer yandan da sektörel hareketleri en iyi biçimde yansıtabilecek sektörleri kapsamasına özen gösterilmiştir.

Gayri Safi Milli Hasıla hesapları içinde yer alan sektörlerden; Tarım, avcılık,ormancılık ve balıkçılık, Madencilik ve taşocakçılığı, İmalat Sanayi, Elektrik, gaz ve su sektörleri kapsanmıştır. Bu sektörlerin dışında kalan İnşaat, Toptan ve perakende ticaret, Otel ve lokantalar, Ulaştırma ve haberleşme, depolama, Mali aracı kuruluşların faaliyetleri, Eğitim, Sağlık işleri ve sosyal hizmetler, Toplumsal ve kişisel hizmetler gibi ticaret ve hizmet sektöründe yer alan diğer iktisadi faaliyetler indekste kapsanmamıştır. Ticaret ve hizmet sektöründe hizmetin standart tanımını yapıp fiyatını saptamak ve toptan muameleye tabii faaliyet bulmak çoğu zaman imkansızdır. Bu nedenle, 1981=100 ve 1987=100 Temel Yıllı indekslerde olduğu gibi 1994=100 Temel Yıllı indekste de bu sektörler kapsanmamıştır.

1994=100 Temel Yıllı Toptan Eşya Fiyatları İndeksi, Devlet ve Özel kesimdeki fiyat hareketlerinin izlenmesine imkan sağlamak amacıyla, devlet ve özel sektör ayrımında 2 alt kapsamda bulunmaktadır. Ancak, Tarım Sektöründe, devlet kesiminde üretim yapan işyerleri bulunmadığı için sadece özel sektör kapsanmıştır. Enerji sektöründe ise; elektrikte fiyatı devletin belirlemesi ve doğalgaz ithalatını devlet sektörünün, su dağıtımını belediyelerin yapması nedeniyle özel sektörde bulunan firmaların fiyatlarının izlenmesi kapsam dışı tutulmuştur.

Sektör payları üretimden yurtiçi toplam satış değerleri esas alınarak hesaplanmıştır. Maddelerden sektöre kadar her aşamada ihracat ve ithalat hariç tutulmuş ve üretimden yurtiçi satış değerlerinden maddeler, firmalar, sektörler ve bunların ağırlıkları belirlenmiştir.

1994=100 Toptan Eşya Fiyatları İndeksinde Kapsanan Ana Sektörler


Madde Kapsamı

İndekslerin oluşturulmasında en çok dikkat edilmesi gereken noktalardan biri madde seçiminin doğru yapılmasıdır. İndekse seçilen maddelerin içinde yer aldığı grubu temsil edecek ölçüde ağırlığının olması, tanımının iyi yapılması, fiyat takip etme standardının olması gerekmektedir.

Toptan Eşya Fiyatları İndeks kapsamı belirlenirken; 1994 yılına ait tüm üretim faaliyetleri, yurtiçi satış değerine göre sıralanmış ve en fazla üretimden yurtiçi satışı olan maddeler indeks kapsamına alınmıştır. Sektörler ve ana sektörler ise toplam yurtiçi üretimden satış değeri ile değerlendirilerek kapsama alınmış; stoklar ve ithal ürünler kapsam dışı bırakılmıştır.

Bu nedenle 1994 Temel Yıllı İndeks'de madde seçimi yapılırken bu indeks prensiplerine özen gösterilmiş, grubu temsil oranı yüksek, yurtiçine satışı sürekli ve tanımı (ambalajı, gramajı, ebatı, cinsi vb.) yapılabilen maddeler indeks kapsamına alınmıştır. Her sektörde kapsanan maddelerin seçiminde üretimden yapılan yurtiçi toptan satış değerleri esas alınmıştır. Tüm sektörlerde aynı kriterler kullanılarak madde seçimi yapılmış ve 678 madde indeks kapsamına alınmıştır.

Fiyat Kapsamı

İndekste takip edilen maddelerin fiyatları İmalat Sanayi, Enerji ve Madencilik sektörlerinde K.D.V ve benzeri vergiler dahil, ulaştırma ve özel indirimler hariç, yurtiçi peşin, fabrika çıkış fiyatlarıdır. Tarım sektöründe ise sebze, meyve ve su ürünleri gruplarındaki maddelerde toptancı hal çıkış fiyatları, diğer gruplarda ise müstahsil, Toprak Mahsülleri Ofisi (TMO) ve tacir satış fiyatlarıdır.İndekste maddelerin aylık fiyatları satış değerlerine göre ağırlıklı olarak seçilmiş işyerlerinden derlenmektedir.

Bilgi derleme yöntemi

Fiyat Derleme Dönemleri

İndeksler belirli bir döneme ait fiyatlardaki değişimi ölçer. Buna bağlı olarak fiyatların da düzenli zaman aralıklarında derlenmesi gerekmektedir. Fiyat derlenecek günlerin ve dönemin firmalar tarafından biliniyor olması gerekir. Bilindiği gibi Toptan Eşya Fiyatları İndeksi'nde kapsanan maddelerin fiyatları seçilmiş işyerlerinden özel formlarla derlenmektedir.

Tarım, avcılık ve ormancılık sektöründe seçilen maddelerin aylık fiyatları, T.M.O., Şeker fabrikaları, Tekel Genel Müdürlüğü, Çaykur, ticaret borsaları, birlikler, sebze-meyve halleri, Orman Bakanlığı, Toptancı Balık Halleri ve Su Ürünleri Kooperatiflerinden derlenmektedir. Bu sektörde sebze, meyve, balık, şeker pancarı tütün, çay dışındaki tüm maddeler için borsalarda ay boyunca işlem gören maddelerin miktarlarıyla ağırlıklandırılmış ortalama fiyatlar derlenmektedir.

Sebze ve meyvelerde, balık hallerinde her ayın 27'inci gününe kadar toptancı hallerinde işlem gören ürünlerin fiyatları derlenmekte ve aylık cari fiyat olarak kullanılmaktadır.Şekerpancarı, tütün ve çay gibi ürünler için devletin belirlediği destekleme alım fiyatları takip edilmektedir.

Madencilik ve İmalat Sanayii sektörlerinde aylık fiyatlar firmalara gönderilen ve maddenin cinsinin, açık tanımının yazıldığı özel bir form aracılığı ile derlenmektedir. Fiyatlar firmalardan KDV dahil, fabrika çıkış ve peşin yurtiçi satış fiyatı olarak derlenmekte olup, özel indirimler dikkate alınmamaktadır. Firmalardan fiyatlar her ayın 5'inci,15'inci ve 25'inci gün fiyatları olarak derlenmekte ve bu günlerin aritmetik ortalaması aylık fiyat olarak kullanılmaktadır.

Enerji sektöründe elektrik fiyatları TEDAŞ'tan, su fiyatları seçilen 13 ilin belediyesinden, doğalgaz fiyatları ise, BOTAŞ'dan aylık olarak derlenmektedir. Bu sektörde de fiyatlar 5-15-25'ci günlerde KDV dahil olarak derlenmektedir.

Fiyat Derleme Formları

Fiyat derleme formları, madde tanımı ve fiyatlarla ilgili ayrıntıları içerecek biçimde düzenlenmiştir. Toptan Eşya Fiyatları İndeksi formlarının hazırlanmasında da bu prensiplere uyulmuştur. Formlar maddenin açık tanımı, ölçü birimi, bir önceki ay fiyatı, KDV oranı ve 3 ayrı güne (5, 15, 25) ait fiyatın derlenmesine elverişli şekilde düzenlenmiştir.

Tarım Sektöründe fiyatlar; sebze meyveler, su ürünleri, birlikler ve borsalarda işlem gören ürünler için ayrı ayrı hazırlanmış formlar aracılığı ile kurum sorumluları tarafından onaylanmış olarak derlenmektedir.

Madencilik, İmalat Sanayii ve Enerji sektörlerinde de yine standart bir form ile firma yetkilisi tarafından onaylanmış olarak fiyatlar derlenmektedir.

Fiyat Kontrolü ve Düzeltmeler

Cari fiyatlar ay itibariyle işyerlerinden özel formlar ile derlendikten sonra, derlenen fiyatların ilk kontrolü Bölge Müdürlükleri elemanları tarafından yapılmakta ve Ankara'ya Devlet İstatistik Enstitüsü Fiyat İstatistikleri ve İndeks şubesine gönderilmektedir.

Derlenen bu fiyatlar, şube elemanlarınca bilgisayarlara girilmekte ve indeksin hesaplanacağı ayın fiyatları çeşitli analiz programları ile kontrol edilmektedir. Kontrollerde görülen problemler doğrudan Bölge Müdürlükleri ve firma yetkilileri ile görüşülerek irdelenmektedir. Fiyatların derlenmesi ayın 25'inde kesildiği için, ay sonuna kadar olan fiyat değişimleri ayın son gününe kadar gerek basın ve resmi kanallardan takip edilerek, gerekse firmaların bildirimleri ile indekslere yansıtılmaktadır.

İstatistik Hesaplama Yöntemi

1994=100 Temel Yıllı Toptan Eşya Fiyatları İndeksi, daha önceki 1981=100 ve 1987=100 Temel Yıllı İndeks'lerde olduğu gibi, Laspeyres formülü kullanılarak hesaplanmaktadır. Laspeyres formülü belli bir döneme ait madde sepetine bağlıdır. Kısaca tanımlayacak olursak; temel yıla ait madde sepetinin ağırlıkları, cari yıl fiyatları ile çarpılarak, temel yıl fiyatlarına oranlanmasıyla indeks hesaplanmaktadır.

A- Değişkenler

I = indeks
p = fiyat
q = miktar
w = ağırlık

B- Ana sektör, alt sektör, madde grubu, madde alt grubu, madde,
madde çeşidi ve firmaları gösteren alt göstergeler

g = genel
a = ana sektör ( Harfli ISIC Rev.3 kodu)
b = sektör ( 2'li ISIC Rev.3 kodu)
s = alt sektör ( 3'lü ISIC Rev.3 kodu)
m = madde grubu ( 4'lü ISIC Rev.3 kodu)
l = madde alt grubu ( 6'lı ISIC Rev.3 kodu)
i = madde ( 8'li ISIC Rev.3 kodu)
j = madde çeşidi (10'lu ISIC Rev.3 kodu)
f = madde alt çeşidi (firma) (12'li ISIC Rev.3 kodu)

C- Zaman alt göstergeleri

t = cari yıl
o = temel yıl

Bu tanımlara dayanarak Türkiye için hesaplanacak Toptan Eşya Fiyatları genel indeksi'nde kullanılacak Laspeyres formülü şu şekilde açıklanabilir;

Uygulamada bu formüle aşamalı bir biçimde varılmakta ve her aşamada, o aşamaya ilişkin bir indeks elde edilmektedir. Sözkonusu aşamalarla elde edilen indeksler aşağıda gösterilmiştir.

Madde alt çeşidi (firma) ağırlığı ve indeksi :

f.madde altçeşidi için satış yapan firmanın temel yıl fiyatları temel yıl miktarlarıyla değerlendirilip, o madde alt çeşidini üreten tüm firmaların yurtiçi satışlarından aldığı pay, madde alt çeşidi (Wof) ağırlığı olarak ifade edilmektedir.

t zamanında f. madde çeşidinin fiyatı temel yıl fiyatına bölünüp, o madde alt çeşidi ağırlığı ile çarpılarak bulunan indeks, madde alt çeşidi indeksi (Itf) olarak ifade edilmektedir.

Madde çeşidi ağırlığı ve madde çeşidi indeksi :

Yine aynı mantık ile bir üst grup olan ISIC Rev. 3 kodlarına göre 10 basamaklı kodla ifade edilen madde çeşidi grubunun ağırlığı;

fomülü ile bir 10'lu grubun toplam yurtiçi satış değeri, 8'li madde grubunun toplam yurtiçi satış değerine oranlanmasıyla bulunmuştur,

indeksi ise;



formülü ile 10'lu grup indekslerinin toplanmasıyla bulunmaktadır.

Madde indeksi :

Maddelerin ağırlıkları yine aynı mantık ile 8'li maddelerin yurtiçi satış değerleri bulundukları 6'lı grubun yurtiçi satış değerlerine oranlanmasıyla bulunmuştur.
İndekslerde yine aynı şekilde ;

6'lı grup altındaki tüm madde indekslerinin ağırlıklarıyla çarpılıp toplanmasıyla elde edilen değerin, aynı 6'lı gruptaki toplam 8'li madde ağırlığına bölünmesiyle bulunmuştur.

Madde alt grubu indeksi :

Madde grubundan, sektör ve ana sektörlerden genel indekse geçiş aynı işlemleri tekrarlayarak her grubun indeksinin ağırlığıyla çarpılıp toplamının yine aynı grup içindeki ağırlık toplamına bölünmesiyle bulunmaktadır.

Genel İndeks formülü :

1994=100 Temel Yıllı İndeks'te Devlet ve Özel sektör indeksleride hesaplandığı için her grupta bulunan indeksler Devlet ve Özel sektör ağırlıklarıyla çarpılarak toplam indeks rakamına ulaşılmaktadır. Yukarıda anlatılan hesaplama yöntemi Devlet ve Özel sektöre ayrı ayrı uygulanmaktadır.

Bilginin sunulduğu ortam

Elektronik Ortamdaki Mevcut Zaman Serisi

Basılı Yayın Olarak Mevcut Zaman Serisi

Veri Sözlüğü

1994=100 Temel Yıllı Toptan Eşya Fiyatları İndeksi ile ilgili değişkenlerin tanımı

Değişkenler

Maddelerin cari fiyatları ve madde gruplarının indeksleri ile bunların aylık, dönemsel ve yıllık değişim oranları.

Bilgi İsteği

Yayın Haberleşme ve Halkla İlişkiler Şubesi

bilgi@die.gov.tr

İstatistiki bilgiyi üretien birim

Fiyat İstatistikleri ve İndeks Şubesi
Tel: +(312) 417 64 40 / 259 - 260 - 261 - 262 - 263
Faks: 418 35 60
Adres:A Blok 2. Kat Oda:201