Ayrıntılı bilgi

Haber bülteni

Veritabanı

Özet Tablolar

1994=100 Temel Yıllı Kentsel Yerler Tüketici Fiyatları İndeksi

Seri numarası

Periyodu

Aylık

Amacı

Genel tanımı ile tüketici fiyatları indeksi (TFİ), belirli bir döneminde belirli bir kitle tarafından tüketici mal ve hizmetlerine ödenen perakende fiyatlardaki değişikliklerin ölçüsüdür.

Tüketici fiyatları indeksi belirli bir referans dönemde belirli bir kitle tarafından satın alınan mal ve hizmetlerle belirlenen bir sepetin maliyetini, zaman içinde karşılaştırarak fiyat değişikliklerini ölçer. Sepet aynı maddeleri içerdiğinden, miktar ve kalitede aynı kaldığından, indeks sadece fiyat hareketlerini yansıtır. Bu nedenle tüketici fiyatları indeksi, tüketici fiyatlarında, dolayısıyla tüketicilerin satın alma gücünde, zaman içinde meydana gelen değişmelerin göstergesi olarak kullanılır.

Tüketici fiyat indeksi çeşitli kesimler tarafından değişik amaçlar için kullanılır.

Bu amaçlardan en önemlileri;

- enflasyon ve ekonomi için bir gösterge olması,
- hükümetlerin ekonomik politikalarının belirlenmesi,
- ücretlerin ve fiyatların ayarlanması,
- milli muhasebe hesapları,
- fiyat analizleri,
- ticari faaliyetlerin yönlendirilmesidir.

Kapsamı

Coğrafi Kapsam:

Tüketici fiyatları indeksleri, belirli bir kitlenin satın alışlarını temsilen tanımlanmış mal ve hizmetler sepetinde zaman içinde meydana gelen değişikliklerin ölçülmesi olarak tanımlandığına göre; kitlenin belirlenmesi, bu kitle tarafından satın alınan mal ve hizmetlerin araştırılması ve bunlara ne kadar para harcandığının bulunması gerekmektedir.

Tüketici fiyatları indeksi'nin hesaplanmasında kapsanacak kitlenin saptanması çok önemlidir. İndekslerin sonuçlarına bağlı olarak alınabilecek tedbirlerin etkin ve iyileştirici olabilmesi, indekslerin hesaplanmasına yönelik belirlenecek kesimlerin veya kitlelerin yeterli ve amaca yönelik saptanmış olmasına bağlıdır.

Tüketici fiyatları indeksleri'nde kapsanacak kitlelerin seçiminde değişik yaklaşımlar olabilir. İndeksin hesaplanmasında temel alınan ülkede yaşayan toplam nüfus olabileceği gibi, indeks amacına uygun ayrımda seçilmiş örnek kitleler de olabilir. Ülkenin belirli kesimleri kent, kır veya bölgesel ayrımda ele alınarak indeksler hesaplanabilir.

İndeksin coğrafi kapsamı, diğer birçok ülkede olduğu gibi nüfusu 20.001 ve daha fazla olan kentsel yerleşim yerleridir.

1994 Hanehalkı Gelir ve Tüketim Harcamaları Anketi'nde 7 bölgeden 62 kentsel yerleşim yeri kapsanmıştır. İndeks hesaplanması için gerekli olan ağırlıkların oluşturulmasında tüm kentsel yerleşim yerleri tahmini kullanılmış, cari fiyatların derlenmesinde ise 35 yerleşim yeri temel alınmıştır. Seçilmiş 19 şehirin il indekslerinin hesaplanmasında, bunların dışındaki yerleşim yerlerinin ise seçilmiş 19 şehirle birlikte bölge indeksinin hesabında kullanılmasına karar verilmiştir.

İndeks tahminleri, kentsel yerleşim yerleri için, 7 coğrafi bölge ve 19 şehir merkezi için verilmektedir.

Nüfus Kapsamı :

1994 Hanehalkı Gelir ve Tüketim Harcamaları Anketi'nde okul, yurt, otel, çocuk yuvası, huzurevi, hastahane, hapishane, kışla ve orduevlerinde yaşayanlar ile göçer nüfus kapsama alınmamıştır.

Tüketici Fiyatları İndekslerinde, temel alınacak nüfusun belirlenmesi oldukça önemlidir. İndekslerin sonuçlarına dayalı olarak alınacak kararların etkin olabilmesi, indeksin hesaplandığı kitlenin amaca yönelik tesbitine bağlıdır.

Tüketici fiyatları indeksinde kapsanacak nüfusun seçiminde alternatif yaklaşımlar olabilir. İndeks hesaplanmasında esas olan hedef kitle o ülkede yaşayan toplam nüfus olabileceği gibi, gelir gruplarına, gelir kaynaklarına, işteki durumlarına (işçi, ücretli, müteşebbis) vb. göre seçilmiş kitleler de olabilir.

İndekse temel olarak öncelikle kentsel yerleşim yerlerinde anket uygulanan tüm kitlenin alınması söz konusu olmuş ve tüm kitlenin kullanılabilir aylık gelir gruplarına göre hanehalkı sayıları, her gelir grubunun toplam gelirden ve toplam tüketimden aldıkları paylar itibarıyle analizleri yapılmıştır. Başka bir deyişle gelir gruplarına göre hane sayıları, gelirler ve özellikle tüketim harcamasının her gelir grubundaki dağılımı incelenmiştir. Sonuçta alt ve üst gelir gruplarındaki hanelerin tüketim kalıplarının, tükettikleri maddelerin tanımlarının ve alışveriş yerlerinin kitlenin genelinden farklı olduğu tesbit edilmiş ve bu uç gelir gruplarında yer alan hanehalkı gelir ve tüketim harcamaları indeks kapsamı dışında tutulmuştur.

Kentsel kesimde; toplam hanehalkının %92,7'sini, toplam gelirin %88,3'ünü ve toplam tüketimin %94,2'sini kapsayan 3.198.001 TL - 78.935.000 TL. arasında kullanılabilir aylık geliri olan hanehalkları indekste kapsanan nüfus olmuştur.


Tüketim Kapsamı :

Hanehalkı tüketim harcaması, tüm hanehalkı ve ayrı ayrı hanehalkı fertleri tarafından tüketim amacıyla satınalınan veya ayni olarak elde edilen mal ve hizmetlerin değeri ve tüketim amacıyla yapılan tüm parasal harcamaları gösterir.

Tanımlanan bu harcamaları kapsayabilmek için 1994 Hanehalkı Gelir ve Tüketim Harcamaları Anketi'nde hanehalkının referans dönemi boyunca tüketimlerinin ölçümünde üç kriter kullanılmıştır. (Ayrıntılı bilgi için: Bkz. Devlet İstatistik Enstitüsü Hanehalkı Gelir ve Tüketim Harcamaları Yöntem, Ankara, 1996)

Sahiplenme, satın alma: Referans dönemi boyunca haneye giren mal ve hizmetin toplam değerinin tüketim harcaması olarak kaydedilmesi şeklidir.

Tüketim (kullanım): Hanedeki mal ve hizmetlerin referans döneminde ele geçirilip geçirilmediğine bakılmaksızın hanehalkı tarafından gerçekten tüketilen miktarın toplam değeridir. Hanehalklarının kendi üretimlerinden tüketim, kendi üretiminden yaptığı stoktan tüketim, satın alış yoluyla stoklanmış mallardan tüketim ve izafi kira bu kritere göre derlenen tüketimlere örnektir.

Ödeme: Hanehalkının yararlandığı hizmetin, referans döneminde kullanıp kullanmadığına, yararlanıp yararlanmadığına bakılmaksızın, referans döneminde yaptığı tüm ödemelerin harcama olarak kaydedilmesidir. Bir önceki döneme ait telefon, elektrik, su faturaları, devletin sağladığı sağlık hizmetleri için hanehalklarının ödeme payları gibi harcamalar bu kritere göre derlenen tüketimlere örnektir.

Bu kriterlere göre derlenen hanehalkı tüketim yapısı, indeksin kurulmasında temel olarak alınmakla birlikte, gerek ağırlıkların tesbiti gerekse fiyatların derlenmesi bu kapsamdan farklılık olabilmiştir.

Bu ölçütlere göre alınan tüketimler ankette kaydedilmiştir. Tüketilen mal satın alınabilir, hanehalkı tarafından üretilebilir veya haneye hediye, yardım veya ayni şekilde gelebilir. Tüketim, hanehalkı yaşamına yönelik olmalıdır. Bu kapsam dışında hanehalkı fertlerinin işyerleri için yaptıkları harcamalar, yatırım amacıyla yapılan harcamalar (gayrimenkul alımı, antika alımı gibi), hanehalkı fertlerinin yurtdışında yaptıkları harcamalar, gelir vergileri ve diğer dolaysız vergiler, emekli ve sosyal güvenlik yardımları, benzer sigorta primleri, verilen hediyeler gibi harcamalar tüketim dışı harcamalardır.

1994=100 Kentsel Yerler Tüketici Fiyatları İndeksi bu kıstaslara bağlı kalınarak tüketimden tesbit edilmiş olup, fiyatlandırma aşamasında belirli bir ölçü birimi ve kaliteye sahip 410 mal ve hizmet çeşidi kapsama alınmıştır.

Fiyat Kapsamı :

Daha önce de tanımlandığı gibi tüketici fiyatları indeksi tanımlanmış tüketici kitlesi tarafından satın alınan belirli mal ve hizmet sepetindeki maddelerin fiyatlarındaki değişmelerin ölçüsüdür. Tüketici fiyatları indeksinde kapsanan maddelerin fiyatları, tüm vergileri içeren depozito hariç perakende fiyatlardır.

Bu maddelerin fiyatları belirli örnekleme yöntemleriyle seçilmiş kentsel yerleşim yerlerinden aylık olarak derlenmektedir.

Bilgi derleme yöntemi

Fiyat Derleme Dönemleri

Fiyat derleme düzenli zaman aralıklarında yapılması gereken bir iştir. Özellikle yüksek enflasyonlu ekonomilerde bunun önemi daha fazladır

Fiyat derlenecek günlerin işyerindeki yetkililer tarafından önceden biliniyor olması ve özellikle alışverişin yoğun olduğu zamanların seçilmemesi gerekmektedir. Aksi halde, iş yoğunluğundan dolayı işyeri yetkilisinin fiyat derlemede yardımcı olmaması gibi istenmeyen bir durum söz konusu olabilir.

İndekste kapsanan maddelerin aylık fiyatları önceki bölümlerde anlatılan seçilmiş yerleşim yerlerinden ve seçilmiş işyerlerinden takip edilmektedir.

Aylık cari fiyatlar, ay içinde meydana gelebilecek fiyat farklılaşmasının elde edilebilmesi amacıyla, yaş meyve-sebze dışındaki maddeler için ayın 10. ve 20. gününü içine alan günlerde olmak üzere ayda iki kez derlenmektedir. Yaş meyve-sebze fiyatları ise diğer maddelere oranla daha fazla fiyat değişikliği gösterdiğinden haftada 1 kez olmak üzere ayda 4 defa derlenmektedir. Kiralar ise ay içinde bir defa sorgulanmaktadır.

Fiyat Derleme Formları :

Fiyat derleme formları oldukça dikkatli hazırlanmış olmalıdır. Formlarda, fiyatı derlenecek madde adının yanısıra madde tanımının yer alması gerekmektedir. Genel olarak, fiyat derleme formlarının bir önceki ayın bilgisini de gösterir nitelikte olması fiyatlardaki değişimin iyi takip edilmesine ve hatalı bildirim varsa anında müdahale edilip düzeltilmesine fırsat vermektedir.

1994=100 Kentsel Yerler Tüketici Fiyatları İndeksi'nde madde tanımlarının ve fiyat tesbitinin daha kolay yapılabilmesi için, bir işyerinde birarada bulunabilecek maddelerin biraraya getirildiği fiyat derleme formları, 13 ayrı form halinde hazırlanmıştır. Bu formlarda maddelerin tanımları ayrıntılı bir şekilde, resimleriyle birlikte yer almaktadır. Formlar ayrıca, işyeri bilgilerini ve yöresel tanım farklılıklarının kaydedileceği bölümleri de içermektedir.

Fiyat Kontrolü ve Düzeltilmesi

Cari fiyatlar ay itibarıyla işyerlerinden fiyat derleme defterleri ile derlenmektedir. Fiyat derleme formu ile derlenen fiyatların ilk analizi bölge müdürlükleri elemanları tarafından özel programlar aracılığıyla kişisel bilgisayarlarda yapılmakta ve on-line ile Ankara'ya Devlet İstatistik Enstitüsü Fiyat İstatistikleri ve İndeks Şubesine aktarılmaktadır. Fiyat döküm tablolarında bilgisayar ortamında gerekli kontroller yapıldıktan sonra indeks hesaplama programına aktarılmaktadır. Değişik kontrol tabloları ile son kontroller de yapıldıktan sonra indeks hesaplanmaktadır.

Fiyatların derlenmesi her ayın 25'i civarında kesildiği için ay sonuna kadar olan değişmeler ayın son gününe kadar basın ve resmi kanallardan izlenmekte ve değişmeler mümkün olduğunca indekse yansıtılmaktadır. Bu uygulama ile merkezden derlenen fiyatlarla, devlet kontrolünde olan ürünlerin fiyatlarındaki değişmeler gün ağırlıklı olarak indekse yansıtılabilmektedir.

Fiyat Derleyenlerin Eğitimi ve Organizasyonu

Fiyat derleme çalışmaları Devlet İstatistik Enstitüsü merkezinde ve bölge müdürlüklerinde Fiyat İstatistikleri ve İndeks Şubesi elemanları tarafından yürütülmektedir. Fiyat derlemekle görevlendirilen elemanlar ilgili şubeden seçildiği için indeksin kapsamı ve amacı konusunda ön bilgiye sahip olmaktadırlar. Fiyat derleme çalışmasında ilk defa görev alacak elemanlar ise indeks konusunda bilgilendirildikten sonra, başlangıçta deneyimli elemanlar ile birlikte çalıştırılmakta ve işyeri sahibiyle iletişim kurmaktan, madde tanımları ve fiyatların yerinde sorgulanmasına kadar birçok konuda tecrübe kazanmaktadırlar.

Fiyat derlemekle görevli elemanlar, görev yerleri veya konuları açısından gruplara ayrılmakta ve her gruba bir kontrolör tayin edilmektedir. Kontrolör, fiyat derlemekle görevli elemanın karşılaştığı sorunları çözmekten ve derlediği fiyatları kontrol etmekten sorumludur. Gerektiğinde bizzat işyerine giderek fiyat derleme çalışmasına nezaret etmekte, yapılan yanlışlıklara müdahale edebilmektedir.

İstatistik hesaplama yöntemi

1994=100 Temel Yıllı Kentsel Yerler Tüketici Fiyatları İndeksi, daha önce değişik temel yıllar kullanılarak hesaplanan diğer indekslerde olduğu gibi Laspeyres formülasyonu kullanılarak hesaplanmaktadır. Laspeyres formülü, belirli bir dönemde yapılan tüketimden hareket etmekte ve bu dönemde tüketilen mal ve hizmetler içinden seçilen maddelerle oluşturulan bir tüketim sepetine dayanmaktadır. Bu dönem, yayınlanan indekste 1994 yılı olarak belirlenmiştir. Mal ve hizmetlere ait ağırlıkların belirlendiği 1994 yılı içinde indeks sepetine alınan mal ve hizmetlere ait ortalama fiyatlar da belirlenmektedir. Daha sonra, indeks sepetinde yer alan mal ve hizmetlere ait cari fiyatlar derlenmekte ve bu fiyatlar daha önceden belirlenen ağırlıklarla çarpılarak temel yıl fiyatlarına oranlanmaktadır. Açıklanmaya çalışılan formül şu şekilde tanımlanabilir;

A- Değişkenler
ı=İndeks
p=fiyat
q=miktar
w=madde ağırlığı
e= işyeri ağırlığı

B- Madde grup ve çeşidini gösteren alt göstergeler

m=ana grup
k=alt ana grup
s=grup
j=alt grup
i=madde
ç=madde çeşidi

C- Zaman alt göstergeleri

c=cari yıl
o=temel yıl

D- Yerleşim Yeri alt göstergeleri

t=Türkiye
b=bölge
ş=şehir

1994=100 Temel Yıllı Kentsel Yerler Tüketici Fiyatları İndeksi en alt ayrımda madde bazında hesaplanmaktadır. Yalnız bu aşamadan önce madde fiyatının belirlenmesi gerekmektedir. Maddenin fiyatına madde çeşidinden (pirinç fiyatına pirinç çeşidi olan baldo pirinç ve berzani pirinç fiyatlarından gidildiği gibi), madde çeşidi fiyatlarına da işyerleri ağırlıklarıyla gidilmektedir. Yani baldo pirincin bakkaldan gelen fiyatlarının ortalaması işyeri olarak bakkal ağırlığı ile, yine baldo pirincin marketten gelen fiyatlarının ortalaması işyeri olarak market ağırlığı ile çarpılarak toplanmakta ve pirincin baldo çeşidi için fiyat belirlenmektedir. Bu işlem pirincin berzani çeşidi için de yapılmakta ve elde edilen çeşit fiyatları, madde çeşidi ağırlıkları ile çarpılarak pirincin madde fiyatı bulunmaktadır.

Çeşidi olmayan maddelerin fiyatları işyeri ağırlıkları (bakkal ve market) ile çarpılarak bulunmaktadır.

Madde çeşidi fiyatlarının belirlenmesinde devreye giren işyeri ağırlıkları, il bazında indeks hesaplanan 19 il merkezinden gelen fiyatlara uygulanmakta, bulundukları bölgeyi temsil etmeleri açısından indeks kapsamına alınan yerleşim yerlerinden gelen madde çeşidi fiyatlarında, işyeri ağırlığı hesaba katılmamaktadır. Bu yerleşim yerlerinde madde fiyatları madde çeşidi ağırlıkları ile tespit edilmektedir.

Pazar manav işyeri ağırlığı ise, bütün yerleşim yerlerinde geçerlidir.

İşyeri ağırlıkları: 1994 Hanehalkı Gelir ve Tüketim Harcamaları Anketinden elde edilen veriler ışığında 19 il merkezi için, madde çeşidi, madde çeşidi yoksa madde için bulunmuştur.

Madde fiyatının hesabını formülle gösterecek olursak;

Madde ağırlığı ve madde indeksi





İl Merkezi indeksi:

Seçilmiş 19 il merkezi için indeks hesaplanmaktadır. Aşağıda yer alan formüller her il için kulanılmakta ve her ilin indeksi bulunmaktadır.

Bölge indeksi:

İndeks 7 bölge için hesaplanmaktadır. Bölge indeksi hesabında fiyatlar yine madde çeşidi bazında oluşturulmaktadır. Bölge içinde yer alan yerleşim yerlerinin her birinden derlenen fiyatlar bölge kapsamında yer alan yerleşim yerlerinin alt grup ağırlığı ile çarpılarak bölge bazında madde çeşidi fiyatları bulunmaktadır. Daha sonra madde çeşidinin madde içindeki ağırlığı (bölge için) ile bölgenin madde fiyatına ulaşılmaktadır.

Bölge için madde fiyatının hesaplanışı aşağıdaki formülle de açıklanabilir.

Bölgenin madde çeşidi ağırlığı için,

Türkiye indeksi:

Bölge indeksinde izlenen yöntem Türkiye için de geçerli olmaktadır. Yalnız, yerleşim yeri ağırlığı yerine bölge ağırlığı alınmaktadır.

Türkiye genelinde madde çeşidi ağırlığı için,

Bilginin sunulduğu ortam

ElektronikOrtamdaki Mevcut Zaman Serisi

Basılı Yayın Olarak Mevcut Zaman Serisi

Değişkenler

Maddelerin cari fiyatları ve madde gruplarının indeksleri ile bunların aylık, dönemsel ve yıllık değişim oranları.

Bilgi isteği

Yayın Haberleşme ve Halkla İlişkiler Şubesi

bilgi@die.gov.tr

İstatistiki bilgiyi üreten birim

Fiyat İstatistikleri ve İndeks Şubesi

Tel: +(312) 417 64 40 / 259 - 260 - 261 - 262 - 263
Faks: 418 35 60
Adres:A Blok 2. Kat Oda:201