Ülkemizin ekonomik ve sosyal yapısında meydana gelen değişme ve gelişmeleri izlemek amacıyla yürütülen cari istatistik çalışmalarının yanısıra, Devlet İstatistik Enstitüsü Başkanlığı, 2.3.1989 Tarih ve 219 Sayılı Kanun Hükmünde Karanamenin 1.Maddesinin (d) Fıkrası uyarınca sonu (3) ile biten yıllarda ‘‘Genel Sanayi ve İşyerleri Sayımı’’ yapmakla yükümlüdür.

Tarihçe

Osmanlı döneminde 1913 ve 1915 yılları için bir sanayi sayımı düzenlenmiş, sayımın sonuçları 1917 yılında ‘‘1913-1915 Seneleri Sanayi Tahriri’’ adı altında yayınlanmıştır.

Bu sayım, Ticaret ve Ziraat Nezareti tarafından İstanbul, İzmir, Manisa, Bursa, İzmit, Karamürsel, Bandırma ve Uşak şehirlerindeki tüm işyerleri ile diğer vilayetlerde ortalama en az 10 işçi çalıştıran işyerlerinde uygulanmıştır. Sayım ülkeye oranla dar bir alan kapsamakla birlikte bir fikir verebilmektedir. Bu sayımda, işyerlerinin genel nitelikleri, üretim araçları, çalışanlar, üretim ve ticarete ilişkin sorular sorulmuştur.

1927 Sayımı: Cumhuriyet döneminin ilk nüfus sayımının bir tamamlayıcısı olarak düşünülmüş ve 1927 Aralık ayında uygulanmıştır. Bu sayımda kapsanan işyerlerinin çalışanlar sayısı, çevirici güç kullanımı, hammadde ve üretim konularında bilgi derlenmiştir.

1950 Sayımı: İlk defa Birleşmiş Milletler önerilerine uygun olarak 1951 yılı Mayıs ayında uygulanmış ve tarım dışı sektörler hakkında bilgi derlenmiştir.

1963 Sayımı: Bu sayım iki aşamada uygulanmıştır. Birinci aşamada, örnek işyerlerinin seçimini sağlayacak çerçeveyi teşkil etmeye yarayan temel anket, 1963 yılı Kasım ayında uygulanmıştır. Elde edilen bu çerçeveye göre ikinci aşamada büyük işyerlerinde tamsayım, küçük işyerlerinde örnekleme yöntemi uygulanmıştır. 1964 yılı Ağustos ayında yapılan bu uygulamada tarım ve inşaat sektörleri kapsam dışı bırakılmıştır.

1970 Sayımı: Sayım iki aşamada uygulanmıştır. Birinci aşama uygulaması 1971 yılı Temmuz ayında yapılmış olup, kapsam içinde yer alan bütün işyerleri sayıma tabi tutulmuştur. İkinci aşamada ise, imalat sanayii ve ticaret kesiminde, büyük işyerleri tam sayım, küçük işyerleri ise örnekleme yöntemiyle kapsanmıştır.

1980 Sayımı: Bu sayım iki aşamada uygulanmıştır. Birinci aşama 1981 Nisan - Mayıs, ikinci aşama ise Eylül - Ekim aylarında yapılmıştır. Birinci aşamada, tarım dışı tüm sektörler kapsanmıştır. İkinci aşamada ise imalat, ticaret, otel-lokanta kesiminde; büyük işyerleri tamsayım, küçük işyerleri ise örnekleme yöntemiyle kapsanmıştır.

1985 Sayımı: Bu sayım iki aşamada uygulanmıştır. Bu sayımın birinci aşaması, 1986 yılının Nisan - Mayıs aylarında tüm işyerlerine uygulanmış olup, ikinci aşaması ise Eylül - Ekim aylarında; imalat, hizmet, otel-lokanta-kahvehane ve pastane sektörlerinin, büyük işyerlerinde tamsayım, küçük işyerlerinde ise örnekleme yöntemi uygulanmıştır.

Sayımın Amacı

Planlı kalkınma döneminin başlamasıyla birlikte ülkemizin, ekonomik ve sosyal yapısında meydana gelen değişmeleri belirlemek, ekonomiyi oluşturan sektörlerin yapısını, gelişmesini ve hedefini saptamak için aşağıda belirtilen hususlarda bilgi derlenilmesi amaçlanmıştır.

- Madencilik, taşocakcılığı, imalat, eletrik, gaz ve su, inşaat, ticaret, hizmet, otelcilik, lokantacılık, ulaştırma ve benzeri sektörler hakkında ayrıntılı bilgi derlemek,

- Sayım yılları arası mukayeselere, indeks çalışmalarına imkan sağlamak,

- Beş yıllık kalkınma plan ve programları için gerekli bilgileri derlemek,

- Karar organlarının alacağı ekonomik ve sosyal tedbirlere ışık tutacak bilgileri elde etmek ve çeşitli araştırmalara veri hazırlamak,

- Milli Gelir ve Milli Muhasebe hesaplarının yapılmasında kullanılacak verileri derlemek,

-Uluslararası tavsiyeleri gözönünde bulundurarak uluslararası kıyaslamalara imkan sağlamak,

-İşyerlerine ait adres çerçevesi elde etmektir.

Sayımın Kapsamı

A. Coğrafi kapsam

- Nüfus büyüklüğüne bakılmaksızın, bütün il ve ilçe merkezleri ile belediyesi olan köyler,

- 1990 Genel Nüfus Sayımı sonuçlarına göre, nüfusu 2000’den fazla olan köyler,

- Nüfusu 2000’in altında olan yerlerdeki 10 ve daha fazla kişi çalışan imalat sanayii işyerleri,

- Bu yerler dışında, şehirlerarası yollarda bulunan benzin istasyonları, organize sanayi bölgeleri, maden ve taşocağı sahaları ile elektrik santralleri kapsanmıştır.

B. Sektörel kapsam

- Madencilik ve taşocakçılığı

- İmalat Sanayii

- Elektrik, gaz ve su

- Yapı (inşaat) ve bayındırlık işleri

- Toptan ticaret

- Perakende ticaret

- Otel, lokanta, kahvehane ve pastane

- Ulaştırma, depolama ve haberleşme

- Sigortalar, taşınmaz mal işleri ve işletmelere yapılan hizmetler

- Topluluğa yapılan hizmetler bu kapsama alınmıştır.

İktisadi Faaliyete Göre Kapsam Dışı Tutulan Faaliyetler

- Tarım sektörü (tarım, avcılık, ormancılık ve balıkçılık)

- Ev sanayi ile ilgili faaliyetler

- Kar amacı gütmeyen hizmetlere ilişkin faaliyetler (Kızılay, Yeşilay, Yardımseverler Cemiyeti, ticaret ve sanayi odaları, dini dernekler, mesleki dernekler, sendikalar, ilmi araştırma merkezleri, siyasi partiler, vakıflar, sosyal kulüpler (Lions, Rotary, v.b.), yardım kuruluşları ve diğer dernekler (halk oyunları derneği, v.b.). Bu kuruluşlar, hanehalkına özel hizmet eden ve belirli faaliyetlerini yürütmek için gönüllü bir araya gelen kişilerin kurdukları derneklerdir. Tek tek fertlerden oluşan bu dernekler, devlet tarafından ele alınmayan kültür, sağlık hizmetleri, yardım hizmetleri, dini ve sosyal hizmetleri yerine getirirler.

- Genel ve katma bütçeli dairelerle, özel idare ve belediyelerin iktisadi faaliyetleri (dairelerin bünyesi içindeki lokanta, kantin, matbaa, atölye gibi faaliyetler)

- Resmi hastane, sanatoryum, klinik ve doğum evleri

- TRT, devlet ve belediyelere ait tiyatrolar

- Devlet bankaları ve özel bankalar (Ziraat Bankası, Halk Bankası, Vakıflar Bankası, Emlak Bankası, Akbank, İş Bankası, v.b.)

- Kar amacı gütmeyen her türlü spor kulüpleri, tenis kortları, stadyumlar, müzeler, kütüphaneler, botanik ve hayvanat bahçeleri, mezarlıklar, uluslararası kuruluşlar

Birim

Birinci aşamada birim “Mahalli birim “ dir.

Mahalli birim : Tek bir mahallede , tek bir mülkiyet altında bir veya birden fazla kişinin sinai veya ticari faaliyette bulunduğu veya hizmet gördüğü yerdir. Tek bir mülkiyet altında olmakla beraber değişik yerlerde faaliyet gösteren ünitelerin her biri ayrı birim olarak kabül edilir.

İkinci aşamada birim “İşyeri” dir.

İşyeri: Tek bir mülkiyet veya kontrol düzeni altında mal veya hizmet üretimi amacı ile genellikle tek tip iktisadi faaliyet icra eden ve soru kağıdını doldurabilecek kayıt ve kaynaklara sahip olan yerdir.

Sayımın ilk aşaması tarama esasına göre yapılmış, işyerleri ile birlikte işyeri tanımına girmeyen depo, garaj, atölye vb. Yardımcı faaliyette bulunan işyerleri ve diğer uzantı işyerleri kapsanmıştır.

İkinci aşama uygulamasında ise gerçek işyeri niteliği göstermeyen uzantı niteliğindeki işyerleri kapsama alınmamıştır.

Yardımcı veya uzantı işyerleri : Esasen işletme, denetleme, genel idare görevlerini yerine getiren ve kamu yararına ve diğer işyerlerinden ziyade aynı teşebbüsün diğer işyerleri için destekleyici (yardımcı) hizmetler sunan, soru kağıdını doldurabilecek bağımsız bilgi ve kaynakları olmayan işyerleridir.

Yöntem

Sayım iki aşamada gerçekleştirilmiştir. Birinci aşamada kapsama giren tüm birimlerde sayım uygulanmıştır.Tek tip (Form 1) soru kağıdı ile işyerlerinin adresi, hukuki durumu, ana faaliyeti, çalışanlar sayısı, gayri safi satış hasılatı, kapasite ve sınıf gibi temel niteliklere ilişkin veriler derlenmiştir.Bu aşamada elde edilen işyeri adresleri ikinci aşama için gerekli adres kaynağını oluşturmuştur.İkinci aşamada tarım dışı faaliyet gösteren tüm sektörlerin bilgileri daha ayrıntılı olarak tam sayım ve örnekleme yöntemiyle belirlenmiştir.

Adres Kaynağı

Adres kaynağı olarak nüfus sayımları için hazırlanan ve tek kaynak olan form nüfus 1’ ler kullanılmıştır.1990 Genel Nüfus Sayımı için hazırlanan form nüfus 1’ lerin güncelleştirilmesi amacıyla, belediyelere; mahalle ve sokak isimlerinin, sokak başlangıç ve bitiş numaralarının, işyeri sayılarının yazılacağı işyeri dağılım çizelgeleri gönderilmiş bu çizelgeler ile 1990 nüfus sayımında kullanılan form nüfus 1’ ler kontrol edilerek güncelleştirilmiş ve bilgisayar çıktısı şeklinde dökümleri alınmıştır.Bu dökümlerde yer almayan 2000+ nüfuslu belediye olmayan yerleşim yerlerinin işyeri sayılarıda sayımda yardımcı olması amacı ile form nüfus 2’ ler den yazılmıştır.

- Belediyelerden harita ve krokiler alınmıştır.

- Sayım komitesi numaratajda bulunan eksiklik ve hataları göz önüne alarak sayım öncesi bir alan çalışması yapılmasını uygun görmüştür. Ön alan çalışmasının yapılacağı yerleşim yerleri en son uygulanmış olan “1985 Genel Sanayi ve İşyerleri Sayımı” sonuçlarına göre 1000 ve daha fazla işyerleri bulunan yerler olarak belirlenmiştir.İstatistik Enstitüsü’ nün Bölge Müdürlüklerinin bulunduğu illerde, Bölge Müdürlüklerinin kendi görev alanlarında ön alan çalışmasının yapılmasına gerek gördükleri yerleşim yerleride kapsama dahil edilmiştir.Bu çalışma ile bilgisayar çıktısı şeklinde olan form nüfus 1’ lerin harita ve krokilerinin belediye ile birlikte kontrollü ve seçilmiş mahallelerde alan çalışması yapılarak sayım öncesinde eksikliklerin ilave edilmesi, haritaların düzeltilmesi gerçekleştirilmiştir.

- Sanayi istatistikleri, Maden ve Taşocakçılığı istatistikleri, Gaz ve Su istatistikleri şubelerinin tam sayım yöntemiyle uyguladıkları yıllık anketlerinde kullanılan adres listeleri sayımda kullanılmıştır.

- Valilik ve Kaymakamlıklar ile Yerel Yönetimlerden alınan, belediye sınırları dışında faaliyet gösteren benzin istasyonları, organize sanayi bölgelerine ilişkin adres listeleri sayımda kullanılmıştır.

- Turizm Bakanlığı belgeli dinlenme ve konaklama tesislerine ilişkin adres listeleri sayımda kullanılmıştır.

Alan Organizasyonu

Başbakanlığın 16.09.1992 tarih ve B02.1.DİE.0.10.00.04/ 906-708 nolu genelgesi ile ‘‘1992 Genel Sanayi ve İşyerleri Sayımı’’ yapılacağı tüm resmi ve özel kurum ve kuruluşlara duyurulmuş ve bu sayıma yardımcı olunması gereği vurgulanmıştır.

Enstitümüzün 20.11.1992 tarih ve B02.1.DİE.0.10.04/904-885 nolu genelgesi ile illerde valiliklerden, İl Sayım Komitesi kurmaları istenmiştir.

A. İl Sayım Komiteleri

Vali veya vali yardımcısının başkanlığında, Belediye başkanı veya uygun gördüğü üst düzey yetkilisi, İl Planlama ve Koordinasyon Müdürleri, Sanayi ve Ticaret Bakanlığı İl Müdürleri, Sanayi ve Ticaret Odası Başkanı veya yetkili görevlisi, TESK İl Başkanları veya yetkili bir görevlisinden oluşturulmuştur. Enstitümüzün kuruluşu bulunan illerde, Bölge Müdürleri Komitenin tabii üyesi olmuşlardır. Bu sayımda ayrıca 1990 Genel Nüfus Sayımından elde edilen işyeri sayıları ile ilgili bilgilere göre işyeri sayısı 4000 ve daha fazla olan ve gerek duyulan ilçelerde de ilçe sayım komiteleri kurulmuştur.

Enstitümüzün 20.01.1993 tarih ve B02.1.DİE.0.10.00.04/904-68 nolu genelgesi ile de ilçelerde kaymakamlıklarca İlçe Sayım Komitesi kurulması sağlanmıştır.

B. İlçe Sayım Komiteleri

Kaymakam başkanlığında, Belediye başkanı veya uygun gördüğü üst düzey yetkilisi, Sanayi ve Ticaret Odası/ Ticaret Odası Temsilcisi ve Türkiye Esnaf ve Sanatkarlar Konfederasyonu Oda başkanından oluşmuştur.

C. Sayım Görevlileri

Sayımda görev alan İl Sayım / İlçe Sayım Komitelerinin Başkan ve üyeleri, sayım bürosu elemanları, organizatör, organizatör yardımcıları, kontrolör ve sayım memurlarından oluşmuştur.

Uygulama Dönemi

İşyerlerinden istenen bilgilerin hazır olabileceği ve yurdumuzun iklim koşullarıda göz önünde tutularak sayımın birinci aşaması 1993 yılı Nisan-Mayıs aylarında uygulanmıştır.Birinci aşama uygulama sonuçları değerlendirilerek, ikinci aşama tam sayım ve örnekleme kapsamına girecek işyerleri adresleri belirlendikten sonra, ikinci aşama alan uygulaması 1993 Kasım-Aralık aylarında uygulanmıştır.

Yayın Kapsamı

‘‘1992 Genel Sanayi ve İşyerleri Sayımının sonuçları aşağıdaki özelliklere sahiptir;

- İmalat sanayii sektöründe; çalışanların yıllık ortalama sayısı 1-9 kişi olan küçük ölçekli imalat sanayi işyerlerinin bilgisi yayınlanmıştır.

- 1985 Genel Sanayi ve İşyerleri Sayımı’ nda kullanılan “Küçük Ölçekli İmalat Sanayi” kavramı 1992 Genel Sanayi ve İşyerleri Sayımı’ nda “Küçük Ölçekli İmalat Sanayi” olarak kullanılmıştır.

- Sayımın birinci aşama alan uygulaması özel sektörde çalışanların yıllık ortalama sayısı 10 ve daha fazla olarak yeni tespit edilen işyerleri ile Devlet İstatistik Enstitüsü Sanayi İstatistikleri Şubesi tarafından her yıl takip edilen (Devlet sektörünün tamamı ile özel sektörde çalışanların yıllık ortalama sayısı 10 ve daha fazla olan) işyerlerinide kapsamıştır.Bu işyerlerine ait bilgiler Sanayi İstatistikleri Şubesinin yayınladığı “1992 Genel Sanayi ve İşyerleri Sayımı, İkinci Aşama Sonuçları, Büyük İmalat Sanayi, Türkiye” adlı yayında yer almaktadır.

- 1992 Genel Sanayi ve İşyerleri Sayımında sabit işyeri niteliği gösteren işyerleri kapsanmıştır.İnşaat sektöründe sabit işyeri niteliği göstermeyen işyerlerinin bilgileri derlenemediğinden, bu sektöre ilişkin işyeri sayısı ve istihdam düşük çıkmaktadır.

- Madencilik ve Taşocakçılığı sektörünün 1985 ve 1992 Genel Sanayi ve İşyerleri Sayımı sonuçları olarak, Maden İstatistikleri Şubesinin yıllık anketlerinden elde edilen sonuçlar kullanılmıştır.

- 1985 Genel Sanayi ve İşyerleri Sayımında ; Maden Kanunu kapsamında bulunan, Maden İstatistikleri Şubesinin yıllık anketlerle derlediği özel sektör bilgilerine yer verilmiştir.Taşocakçılığı nizamnamesine göre il özel idarelerinden ruhsat alan sahaların bilgilerine yer verilmiştir.

- 1985 Genel Sanayi ve İşyerleri Sayımında ; Elektrik, Gaz ve Su sektörüne ait bilgilere yer verilmiştir.

- 1992 Genel Sanayi ve İşyerleri Sayımında ; 01.01.1992 tarihinde belediye teşkilatı kurulu olan ve içme-kullanma suyu şebekesi bulunan belediyelerin bilgilerine yer verilmiştir.

- 1992 Genel Sanayi ve İşyerleri Sayımında ; Gaz üretimi, iletimi ve dağıtımı yapan işletmelerin bilgilerine yer verilmiştir.

- 1992 Genel Sanayi ve İşyerleri Sayımında ; Elektrik üretimi, iletim ve dağıtımı yapan kamu ve özel sektörlere bağlı işletmelerin bilgilerine yer verilmiştir.

Yayında Adı Geçen Bazı Terimlerin Açıklamaları

İKTİSADİ FAALİYET :

İşyerlerinin ekonomik faaliyetleri; ‘‘Tüm Ekonomik Faaliyetlerin Uluslararası Standart Sanayi Sınıflaması, Revize 3’’ ün Türkiye’ye uyarlanmış şekline göre tasnif edilmiştir.Bu sınıflamaya göre işyerinin faaliyet konusu tek ise, ana faaliyet olarak işyerinin yürüttüğü faaliyet, işyerinin faaliyet konusu birden fazla ise; ana faaliyet, işgücünün en çok kullanıldığı faaliyet olarak kabul edilmiştir. İşgücünde ayrım yapılamaması durumunda, gayri safi satış hasılatı en fazla olan esas alınmıştır.

ÇALIŞANLAR :

A. Ücretliler: İş sahibi ve ortakları ile ücretsiz çalışan aile fertleri dışında işyerinde sıfatı ne olursa olsun, emeği karşılığında maaş, ücret, yevmiye v.b. adı altında para almak suretiyle çalışanları kapsar. İşyeri ile çalışma bağı devam etmekle beraber, hastalık, izin, grev, v.b. sebeplerle o tarihte işyerinde fiilen mevcut olmayan kimseler de bu sayıya dahildir.

B. İş sahibi ve ortaklar: Ferdi mülkiyete tabi işyerleri ile adi ortaklık, kollektif ve komandit şirketlerde, zamanının çoğunu işyerinde çalışarak geçiren iş sahibi ve ortakları ifade eder. Bu kişilerden kar dışında emeği karşılığı ücret alanlar varsa, iş sahibi ve ortaklar sütununda değil, ücretle çalışanlar kısmında kapsanmıştır.

C. Ücretsiz çalışan aile fertleri: Karı, koca, çocuklar ve aynı evde oturan, yeme ve giymeleri aile sorumluluğu altında olan kişilerden bir ücret almaksızın zamanının çoğunu işyerinde çalışarak geçirenleri kapsar. Bunlardan maaş, ücret gibi nakdi gelir alanlar burada değil, ücretle çalışanlar kısmında gösterilir.

ÇALIŞANLARLA İLGİLİ YILLIK ORTALAMALAR:

A. Ücretle çalışanların yıllık ortalama sayısı: Seçilmiş 4 ayda (Şubat - Mayıs - Ağustos - Kasım) ücretle çalışanlar toplamının aritmetik ortalamasıdır.

B. Çalışanların yıllık ortalama sayısı: Ücretle çalışanların yıllık ortalama sayısına; ortaklar ve ücretsiz çalışan aile fertlerinin ilave edilmesi ile bulunur.

DÜZENLİ ÇALIŞANLAR :

İşverence, yazılı veya sözlü bir iş akdine dayanarak bir ünvan, kadro veya bir iş pozisyonu gösterilerek işyerinde devamlı ve tam yıl çalışma esasına göre ücretli istihdam edilen kişilerdir.

GEÇİCİ ÇALIŞANLAR :

İşverence, işin niteliği itibariyle mevsimlere bağlı olarak yıl içinde ancak belirli zamanlarda, belirli sürelerle veya yıl içinde periyodik olarak belli zaman ve sürelerle çalıştırılmak üzere istihdam edilen kişilerdir.