Osmanlılar döneminde sosyal güvenlik kurumu; fitre, zekat ve benzeri dinsel görevlerin yanısıra bütün ülkeyi kapsayan vakıflar sistemi üzerine oturtulmuştur.Türkiye'de çağdaş anlamda ilk sosyal güvenlik kuruluşu emeklilik hakkının gerçekleştirilmesi biçiminde, 1866 yılında Askeri Tekaüt Sandığı ile başlamıştır. 1881 yılında sivil memurlar için bir emekli sandığı kurulmuş ve 1325 (1909) Tarihli Kanunla da sivil ve askeri hizmet emekliliğini kapsayan iki ayrı sandığın kurulması öngörülmüştür. 1930 yılında 1683 Sayılı Askeri ve Mülki Tekaüt Kanunu ile kesenek esasına dayanan sandık sistemi yerine, emekli, dul, yetim aylıklarının hazineden ödenmesine dayanan bütçe sistemine geçilmiştir. Bu sistemin kapsamı sınırlı olup, yalnızca bütçe ve katma bütçeye bağlı kuruluşlarda çalışan memurları kapsamaktaydı. Yukarıda değinildiği gibi kapsamın dar oluşu devlet bankaları, iktisadi kamu kuruluşları, özel idareler ve belediyelerin özel kanunlarla ayrı ayrı emekli sandıkları kurmaları sonucunu doğurmuştur. Bu şekilde çok çeşitli emeklilik sistemlerinin yanyana yürütülmesi, yer değiştiren memurların emeklilik statüsünün tespiti ve benzeri konularda güçlüklere yol açmış, diğer yandan hazineden aylık alanların süratle artması, bu ödemelerde zorluk yaratmaya başlamıştır. Bunun sonucu 1946 yılından itibaren 1683 Sayılı Kanun'a tabi olan memurların maaşlarında emeklilik keseneği alınmaya başlanmıştır. 1949 yılında 5434 Sayılı Kanun'la TC Emekli Sandığı kurularak,genel ve katma bütçeli kuruluşlardan aylık alanlarla, daha önce özel kanunla kurulmuş kimi sandıklara bağlı olanlar Emekli Sandığı kapsamına alınmıştır. Emekli Sandığı çalışmalarına 1.1.1950 tarihinden itibaren başlamıştır.
Esas amacı; devlet memur ve hizmetlilerinin emeklilik haklarını gerçekleştirmek olan Emekli Sandığı'nın 5434 sayılı Kanun'a göre ilgililere sağladığı haklar şunlardır:
EMEKLİ AYLIĞI: Belirli bir hizmet yılı süresini dolduranlara sandık tarafından ödenmesi taahhüt edilen aylıktır.
GÖREV MALULLÜĞÜ AYLIĞI: Görevi sırasında, görevden doğan malullük hallerinde, bu malullüğün derecesine göre kişiye bağlanan aylıktır. Görev malullerinden sayılan harp malullerine ayrıca harp malullüğü zammı ödenir ve bazı ek yardımlar yapılır.
MALULLÜK AYLIĞI: Bedeni veya zihni arıza dolayısiyla görevinden ayrılmak zorunda kalan ve en az on yıl hizmet süresini tamamlamış olanlara bağlanan aylıktır.
DUL VE YETİM AYLIĞI: Hizmet süresi belirli bir yılı doldurmuş olanlardan ölenlerin, görevden sebeplerle ölenlerin ve emekli, adi malullük veya görev malullüğü aylığı almakta iken ölenlerin dul ve yetimlerine (karı,koca,çocuklar,ana ve baba) ödenen aylıktır.
EMEKLİ İKRAMİYESİ: Emekliliğe sevk dolayısıyle kendilerine ilk defa emeklilik, adi malullük veya görev malullüğü aylığı bağlananlardan hizmet süreleri belirli bir yılı doldurmuş olanlara ve hizmet süresi belirli bir yılı doldurmuş olanlardan ölenlerin dul ve yetimlerine görev aylıklarının belirli bir katı tutarında ödenen ikramiyedir.
ÖLÜM YARDIMI: Ölen emeklilerin dul ve yetimlerine veya sağlığında bildirdiği kişilere ödenen yardımdır.
EVLENME İKRAMİYESİ: Evlenme nedeniyle aylığı kesilen dul ve kız yetimlere bir defa için aldıkları dul ve yetim aylıklarının belirli bir katı tutarında ödenen ikramiyedir.
TOPTAN ÖDEME: Ölüm, emeklilik, yaş haddi, adi malullük, sicil gibi nedenlerle görevlerinden ayrılan ve hizmet süreleri aylık bağlanmasına yeterli olmayan kişilere ve bunların dul ve yetimlerine yapılan ödemedir.
KESENEK İADESİ: İstifa etme, açıkta kalma, cezai ve benzeri nedenlerle görevlerinden ayrılan ve hizmet süresi 5 - 10 yıl arası olanlara sandıkta birikmiş emekli keseneklerinin geriye verilmesidir.
Emekli Sandığına bağlı kuruluşlarda çalışan görevlilerin doğum, ölüm yardımları ile çocuk zammı ve tedavi giderleri Barem Kanunları ile düzenlenir.
SOSYAL SİGORTALAR KURUMUTürkiye'de sosyal sigortalar uygulaması, ilk olarak 1946 yılında 4772 Sayılı Kanun'la kurulan iş kazası, meslek hastalıkları ve analık sigortaları ile başlamış, bunu 1950 yılında kurulan ihtiyarlık ve 1951 yılında kurulan hastalık sigortaları izlemiştir. Uzun dönemli bir sigorta kolu olan ihtiyarlık sigortası çeşitli kanunlarla getirilen değişikliklerden sonra 1957 yılında kaldırılarak yerine uzun dönemli sosyal güvenlik yardımlarının tamamını kapsayan maluliyet, ihtiyarlık ve ölüm sigortaları kurulmuştur.
Bugün uygulanmakta olan 506 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu 1.3.1965 tarihinde yürürlüğe girmiştir. Başlangıçta, 10 ve daha fazla kişi çalştıran ve 3008 Sayılı İş Kanunu'na tabi işyerlerine, 1952 yılında basın mesleğinde çalışanları 1954 yılında gemilerde çalışanları ve 1952 yılından başlayarak 50000 ve daha fazla nüfuslu yerlerdeki 4 - 9 kişi çalıştıran işyerlerini de kapsayan sosyal sigorta uygulaması 506 Sayılı Kanun'la değiştirilmiş, asgari çalışan kişi sayısı tahdidi kaldırılarak kapsam büyük ölçüde genişletilmiştir. Ancak, şehir ve kasabalarda belediye sınırları içinde 4 kişiden, bunların dışındaki yerlerde 8 kişiden az kişi çalıştıran işyerleri ile ilgili uygulamanın gerekli sağlık ve diğer örgütlerin kurulmasından sonra başlatılması uygun görülmüştür.
506 Sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu'nu, ondan önce sosyal güvenlik sistemini düzenleyen kanunlardan ayıran başlıca özellik, kapsamının genişlemiş oluşudur. Daha önceleri yalnız 3008, 5953 ve 6379 Sayılı Kanunlar'ın kapsamına giren işyerlerinde çalışanların sigorta haklarından yararlanmasına karşılık bu kanunla, kanunda belirtilen istisnalar dışında, bir hizmet aktine dayanarak çalışanların tamamının sosyal sigorta haklarından yararlanması öngörülmüştür. Böylece Kanun, otomatik sigortalanma düşüncesini de gerçekleştirmiştir. Şöyle ki çalışanlar işe alındıkları tarihten itibaren kendiliğinden sigortalı olmaktadırlar. Kapsam dışında kalan kişiler şunlardır:
Sosyal Sigortalar Kanunu, kanunda belirli şartlarla aşağıda sayılan sosyal güvenlik haklarını gerçekleştirmektedir.
İŞ KAZALARI İLE MESLEK HASTALIKLARI SİGORTASI: İş kazası veya meslek hastalığı sonucu bedeni veya ruhi arızaya uğrayan sigortalıya şu hakları tanımaktadır:
HASTALIK SİGORTASI: İş kazaları ile meslek hastalıkları dışında hastalanan sigortalıya şu hakları tanımaktadır:
ANALIK SİGORTASI: Sigortalı kadına veya sigortalı erkeğin eşine analık halinde şu hakları tanımaktadır:
MALULLÜK SİGORTASI: Çalışma gücünü yitiren veya çalışabilir durumda olmadığı tespit edilen sigortalıya malullük aylığı hakkını tanımaktadır.
YAŞLILIK SİGORTASI: Belirli bir sigortalılık süresini doldurmuş sigortalıya yaşlılık aylığı hakkını tanımaktadır. Çalıştığı işten ayrılan ve yaşlılık veya malullük aylığı bağlanmasına hak kazanamayan sigortalıya toptan ödeme yapılır.
ÖLÜM SİGORTASI: Sigortalının ölümü halinde hak sahiplerine şu hakları tanımaktadır;
14 Eylül 1971 tarih ve 13956 Sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren 1479 Sayılı Kanunla; "Esnaf ve Sanatkarlar ve Diğer Bağımsız Çalışanlar Sosyal Sigortalar Kurumu" kısa adı ile "Bağ-Kur Genel Müdürlüğü" kurulmuş, 1.10.1972'de Bakanlar Kurulu'nun 12.6.1972 gün ve 7/4532 Sayılı kararı ile bütün yurtta kademesiz olarak tüm hak ve yükümlülükleriyle uygulamaya geçmiştir.
Sosyal Sigortalar kapsamı dışında kalan bir işverene bağlı olmadan, kendi adına ve hesabına çalışan, mesleğini sürdürebilmesi için kanunla kurulu bir meslek kuruluşuna girmesi zorunlu bulunan esnaf ve sanatkarlar, kollektif şirket, limited şirket ortakları, adi komandit şirketlerin komandite ve komanditer ortakları, sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketlerin komandite ortakları, donatma şirketleri ortakları, anonim şirketlerin kurucu ortakları ile yönetim kurulu üyesi olan ortakları Bağ-Kur kapsamına girer.
1479 Sayılı Bağ-Kur Kanunu'nda 2229, 2423, 2654, 3165, 3235, 3253, 3774 ve 3780 Sayılı Kanunlar'la yeni düzenlemeler yapılmıştır.
20.10.1983 tarih ve 18197 Sayılı Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe giren öTarımda Kendi Adına ve Hesabına Çalışanlar Sosyal Sigortalar Kanunuönu uygulama görevi de Bağ-Kur'a verilmiştir.
Bağ-Kur tarafından 1984 yılında kademeli olarak başlanan, tarımda kendi adına ve hesabına çalışanların sosyal güvenliği, 1 Temmuz 1993 tarihinden itibaren bütün Türkiye'yi kapsayacak şekilde yaygınlaştırılmıştır. 1.1.1984 tarihinde yürürlüğe giren 2926 Sayılı Kanun 3350 ve 3493 Sayılı Kanunlarla iki defa tadil edilmiştir.
Bağ-Kur ilgililere aşağıdaki sosyal güvenlik haklarını sağlar:
MALULLÜK SİGORTASI: Çalışma gücünün en az 2/3'sini kaybeden sigortalıya malüllük aylığı bağlanır.
YAŞLILIK SİGORTASI: Yaşlılık sigortasından sağlanan haklar şunlardır:
Belirli bir sigortalılık süresini doldurmuş sigortalıya yaşlılık aylığı bağlanması,
Sigortalı olarak çalıştığı işten ayrılan, fakat hizmet süresi aylık bağlanmasına yeterli olmayanlara ödedikleri primlerin toptan ödeme şeklinde geri verilmesi,
ÖLÜM SİGORTASI: Sigortalının ölümü halinde hak sahiplerine şu haklar sağlanır:
Yaşlılık veya malullük sigortasından aylık almakta iken veya bu aylıklara hak kazandıktan sonra ölenlerin hak sahiplerine ölüm sigortasından aylık bağlanması,
Ölen sigortalının hak sahiplerinden hiç biri aylık bağlanmasına hak kazanamadıkları taktirde, sigortalının ödediği primlerin hak sahiplerine toptan ödeme şeklinde geri verilmesi,
Sigortalının, yaşlılık veya malullük aylığı almakta olanların ölümleri halinde cenazeyi kaldıran kişiye ödenen yardım.
SAĞLIK SİGORTASI: Aktif sigortalılar ile eş ve bakmakla yükümlü oldukları çocukları, ana ve babaları; yaşlılık ve malullük aylığı almakta olanlar ile eş ve bakmakla yükümlü oldukları çocukları, ana ve babaları ve ölüm aylığı almakta olanlar sağlık sigortasından faydalanırlar. Sağlık sigortası yardımı, muayene, teşhis, tedavi ve sağlık müesseselerine yatırılma durumlarını kapsar.
Sosyal Sigortalar Kurumu, Bağ-Kur ve TC Emekli Sandığı gibi temel sosyal güvenlik kuruluşları dışında ülkemizde bankalar, sigorta ve reasürans şirketleri, ticaret ve sanayi odaları ve borsaların kurduğu sosyal güvenlik kuruluşları da faaliyet göstermektedir.
İŞ VE İŞÇİ BULMA KURUMUÇalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'na bağlı bir kamu kuruluşudur. Görevi iş ve işçi bulma çalışmalarını yurt içinde ve yurt dışında bir kamu hizmeti olarak düzenlemek ve yürütmektir.
SOSYAL HİZMETLER VE ÇOCUK ESİRGEME KURUMUSosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumu Genel Müdürlüğü, 24.5.1983 tarih ve 2828 Sayılı Kanunla Sağlık ve Sosyal Yardım Bakanlığı'na bağlı olarak kurulmuş ve 2.4.1989 tarih ve 356 sayılı Kanun Hükmünde Kararname ile Başbakanlığa bağlanmıştır.
Genel Müdürlük, kanunla belirlenen görevler çerçevesinde çocuk yuvaları ve yetiştirme yurtlarında, korunmaya muhtaç çocuk hizmetleri; huzur evlerinde yaşlı hizmetleri; kreş ve gündüzlü bakımevlerinde, gündüzlü çocuk bakım hizmetleri; rehabilitasyon merkezlerinde sakat ve felçlilerin rehabilitasyon hizmetleri ile muhtaç durumdaki kişilere götürülecek olan sosyal yardım hizmetleri alanlarında faaliyet göstermektedir.
DİĞER SOSYAL YARDIM KURUMLARIÜlkemizde hayır derneklerince yapılan sosyal yardım çalışmaları genel sosyal güvenlik sistemine ek olarak gönüllü sosyal yardım faaliyetleri arasında yer almaktadır. Bu alanda çalışan başlıca dernekler; Kızılay ve Yardım Sevenler Derneği'dir.
KIZILAY: Sosyal alanda en geniş yardım çalışmaları olan dernektir. 1868 yılında kurulan Kızılay, yurdumuzda meydana gelen çeşitli afet ve felaketlerde yapılan yardımlarda önemli görevler almaktadır. Çalışmaları arasında yapay organ yardımları, yoksullara, muhtaçlara, göçmenlere, sakatlara, fakir öğrencilere yapılan yardımlar, gençlik kampları, kan merkezleri, sağlık tesisleri, ilk yardım istasyonları gibi konular yer almaktadır.
YARDIM SEVENLER DERNEĞİ: Çeşitli sosyal yardım konularında çalışan bir dernektir. Muhtaç genç kızlara atölyelerinde ücret karşılığı çalıştırmak yoluyla yardım eder. Ayrıca muhtaçlara belirli nakdi ve yiyecek, giyecek gibi ayni yardımlarda bulunur.